{"id":8031,"date":"2026-11-20T03:43:09","date_gmt":"2026-11-20T03:43:09","guid":{"rendered":"https:\/\/uzbekistanobserver.com\/uz\/kazakhstans-88-billion-state-fund-what-samruk-kazyna-is-and-why-it-matters\/"},"modified":"2026-11-20T03:43:09","modified_gmt":"2026-11-20T03:43:09","slug":"kazakhstans-88-billion-state-fund-what-samruk-kazyna-is-and-why-it-matters","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uzbekistanobserver.com\/uz\/kazakhstans-88-billion-state-fund-what-samruk-kazyna-is-and-why-it-matters\/","title":{"rendered":"Qozog\u02bbistonning 88 milliard dollarlik davlat fondi: Samruk-Qazyna nima va nima uchun muhim"},"content":{"rendered":"<p>Samruk-Qazyna bosh ijrochi direktori va Qozog\u02bbiston milliy temir yo\u02bbl kompaniyasi rahbarining 2026-yil 11-noyabr kuni hibsga olinishi mamlakatning eng strategik ahamiyatga ega korxonalarini \u2014 neft konlaridan va uran shaxtalaridan tortib temir yo\u02bbllar va elektr tarmog\u02bbigacha \u2014 nazorat qiluvchi xolding kompaniyasiga diqqatni qaratdi. 2025-yil oxiriga kelib fond 326 ta kompaniyada 254 000 dan ortiq xodimni ish bilan ta\u02bcminlagan holda taxminan 88 milliard dollarlik aktivlarni boshqargan.<\/p>\n<p>Qozog\u02bbistonning Milliy Xavfsizlik Qo\u02bbmitasi tarkibida faoliyat yurituvchi korrupsiyaga qarshi xizmati 2023-yil apreldan beri Samruk-Qazynaga rahbarlik qilgan Nurlan Jakupov va 2026-yil iyuldan beri milliy temir yo\u02bbl operatori Qozog\u02bbiston Temir Jo\u02bbly (KTZ) boshlig\u02bbi lavozimida ishlagan, avval esa fondning o\u02bbzida yuqori lavozimlarda xizmat qilgan Yeljas Otinshiyevni hibsga oldi. Tergov sudi 14-noyabr kuni ikkala shaxs uchun ham sudgacha qamoqda saqlashga sanksiya berdi. Aniq ayblovlar oshkor etilmagan bo\u02bblib, ikkala shaxs ham hali sud tomonidan aybdor deb topilmagan.<\/p>\n<p>Prezident Qosim-Jomart Toqayev 13-noyabr kuni Xavfsizlik Kengashi majlisida ushbu ishni davlat kompaniyalaridagi korrupsiyaning ko\u02bblamini ko\u02bbrsatuvchi jiddiy belgi sifatida tavsiflab, Qozog\u02bbistonning obro-e\u02bctiboriga zarar yetkazilishi xavfidan ogohlantirib, hukumatga 24-noyabrgacha davlat kompaniyalaridagi korrupsiya xavflarini kamaytirish bo\u02bbyicha takliflar kiritishni topshirdi. Fond direktorlar kengashiga raislik qiluvchi Bosh vazir Oljas Bektenov 18-noyabr kuni investorlar va kreditorlarga Samruk-Qazyna investitsiya dasturlarini davom ettirishi va moliyaviy majburiyatlarini o\u02bbz vaqtida bajarishi haqida ma\u02bclum qilib, kengash nazoratini kuchaytirish, ichki auditni takomillashtirish va korrupsiyaga qarshi himoyani mustahkamlashga va\u02bcda berdi. Yangi bosh ijrochi direktor tayinlanishi kutilmoqda.<\/p>\n<h2>Inqiroz vositasidan sanoat konglomeratiga<\/h2>\n<p>Samruk-Qazyna 2008-yil oktyabr oyida o\u02bbsha paytdagi prezident Nursultan Nazarboyev tashabbusi bilan Samruk davlat xolding kompaniyasi va Qazyna Barqaror Rivojlanish Fondi birlashtirilishi orqali tashkil etildi. Vaqt tasodifiy tanlanmagan edi: Qozog\u02bbistonning bank va qurilish tarmoqlari jahon moliyaviy inqirozi tufayli katta zarba ko\u02bbrgan, 2008-yil noyabrgacha esa hukumat yangi tashkilotni 10 milliard dollarlik inqirozga qarshi dasturning asosiy vositasi sifatida belgilagan edi. Fondni tartibga soluvchi alohida qonun 2012-yil fevralda qabul qilingan; Qozog\u02bbiston hukumati uning yagona aksiyadorligicha qolmoqda.<\/p>\n<p>2013-yil may oyida Nazarbayev Baiterek Milliy Boshqaruv Xoldingini tashkil etish to\u02bbg\u02bbrisida farmon imzoladi; ushbu xolding ilgari davlat idoralari va Samruk-Qazyna tomonidan boshqarilgan o\u02bbnta rivojlanish institutini o\u02bbz ichiga oldi. Mazkur ajratish Baiterekka rivojlanish moliyasini boshqarish vazifasini yukladi va Samruk-Qazynani faoliyat yuritayotgan bizneslarni boshqarishga yo\u02bbnaltirdi \u2014 bu farq fondning qanday ishlashini tushunish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Davlat moliyaviy zaxiralarini investitsiya qiladigan suveren boylik fondlaridan farqli o\u02bblaroq, Samruk-Qazyna uzoq muddatli qaytarilish davrlariga ega infratuzilma loyihalari kabi davlat topshiriqlarini bajarish bilan bir vaqtda tijorat jihatidan samarali bo\u02bblishi kutilayotgan kompaniyalarni boshqaradi.<\/p>\n<p>Fond KTZ, gaz kompaniyasi QazaqGaz, energetika kompaniyasi Samruk-Energy, pochta operatori Kazpost va tog\u02bb-kon kompaniyasi Tau-Ken Samrukka to\u02bbliq egalik qiladi. U milliy tarmoq operatori KEGOC, Kazakhtelecom, neft va gaz ishlab chiqaruvchisi KazMunayGas hamda dunyodagi eng yirik uran ishlab chiqaruvchisi Kazatompromda nazorat ulushlariga ega. 2025-yilda guruhning yillik umumiy daromadi taxminan 36 milliard dollarga yetdi.<\/p>\n<p>Xalqaro valyuta fondining iqtisodchilari Dyna Heng va Thomas Piontek tomonidan 2026-yil fevralida o\u02bbtkazilgan tadqiqot shuni ko\u02bbrsatdiki, 2024-yil oxirida Samruk-Qazyna aktivlari Qozog\u02bbiston yalpi ichki mahsulotining 31 foiziga teng bo\u02bblgan, qarzlari esa YaIMning taxminan 12 foizini tashkil etgan. Faqat KazMunayGas xolding kompaniyasining umumiy aktivlarining taxminan yarmini tashkil etdi. XVF iqtisodchilari fond va shunga o\u02bbxshash davlat xolding kompaniyalari davlat dasturlarini milliy byudjetdan tashqarida moliyalashtirishi haqida ogohlantirdi; ularning balans kengayishi davlat xarajatlari sifatida hisobga olinganida, Qozog\u02bbistonning neft tushumlarisiz fiskal defitsiti 2024\u20132025-yillarda rasmiy ko\u02bbrsatkichlarga nisbatan YaIMning taxminan 3,5 foiz punktiga yuqori bo\u02bblgan bo\u02bblar edi. Ular ushbu byudjetdan tashqari xarajatlarni kuchliroq nazorat qilishga chaqirdi.<\/p>\n<h2>Boshqaruv Muvaffaqiyatsizliklarining Qayd Etilgan Tarixi<\/h2>\n<p>Hibsga olishlar toza institutsional rekord fonida yuz bermadi. Qozog\u02bbiston Oliy Audit Palatasi 2025-yil 28-noyabrda fondning faoliyatidagi muhim kamchiliklarni aniqlagan xulosalarini e\u02bclon qildi. Fondning 2018\u20132021-yillardagi transformatsiya dasturi \u2014 sakkizta kompaniyaning samaradorligini xalqaro tengdoshlari darajasiga yetkazishga mo\u02bbljallangan \u2014 o\u02bbz maqsadiga erisha olmadi; iqtisodiy foyda taxminan 300 million dollarni tashkil etdi, bu rejalashtirilgan ko\u02bbrsatkichning taxminan yarmiga to\u02bbg\u02bbri keladi. Audit paytida guruhning 41 ta kompaniyasi 2024-yilda zarar ko\u02bbrgan edi. Fond direktorlar kengashining beshta qo\u02bbmitasidan uchtasi, jumladan strategiya va transformatsiya dasturini nazorat qilish uchun mas\u02bcul qo\u02bbmitalar faoliyatsiz edi. Bir qator korxonalarda moliyaviy hisobotlar hali ham qo\u02bblda tayyorlanayotgan edi. 18 ta yuridik shaxsni tekshirish 119 ta tizimli kamchilikni va taxminan 235 million dollarga teng mablag\u02bblardan samarasiz foydalanishni aniqladi.<\/p>\n<p>Xarid amaliyotlari alohida tashvish uyg\u02bbotadi. Guruh o\u02bbzining Samruk-Kazyna Contract elektron xarid platformasini boshqaradi. 2025-yilda guruh kompaniyalari taxminan 7,7 milliard dollarlik xarid shartnomalari tuzdi; ularning taxminan 4,8 milliard dollari, ya\u02bcni umumiy hajmning 62 foizi, yagona manba orqali raqobatsiz xarid yo\u02bbli bilan berildi. Hokimiyat organlari ushbu topilmalarning joriy jinoiy tergov bilan bog\u02bbliqligi yoki bog\u02bbliq emasligi haqida hech narsa aytmadi. 2024-yildayoq Iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashkiloti davlat kompaniyalarida kengash mustaqilligini kuchaytirish va yuqori lavozimli tayinlashlarni shaffofroq amalga oshirishni tavsiya etgan, shuningdek davlat topshiriqlarining xarajatlarini tijorat faoliyatidan alohida hisobga olishga chaqirgan edi.<\/p>\n<p>2022-yil yanvar oyidagi ommaviy tartibsizliklardan so\u02bbng Toqayev allaqachon Samruk-Qazynani tubdan qayta qurish zarurligini e\u02bclon qilgan edi va fondning boshqaruv kengashi o\u02bbsha yilning yanvarida boshqaruv va ma\u02bcmuriy xodimlarni sezilarli darajada qisqartirishni nazarda tutuvchi yangi tashkiliy tuzilmani tasdiqlagan edi. So\u02bbnggi hibsga olishlar ushbu islohotlar asosiy boshqaruv muammolarini hal etmaganligini ko\u02bbrsatmoqda.<\/p>\n<h2>Islohot Munozarasi va Temir Yo\u02bbl IPOsi<\/h2>\n<p>Fondning eng ko\u02bbp kuzatilayotgan yaqinlashib kelayotgan loyihalaridan biri KTZning rejalashtirilgan dastlabki ommaviy taklifi hisoblanadi. Otinshiyevning hibsga olinishidan oldin ham temir yo\u02bbl kompaniyasining fond birjasiga chiqish istiqbollari ortib borayotgan qarz yuki nuqtai nazaridan baholanayotgan edi. KTZning sobiq jamoatchilik bilan aloqalar direktori Murat Buldekbayev 18-noyabrda so\u02bbzlab, kompaniyaning moliyaviy ahvoli va qarzlarini xizmat qilish qobiliyati potentsial investorlar uchun alohida rahbarlarning jinoiy ta\u02bcqib qilinishidan ko\u02bbra muhimroq ekanligini ta\u02bckidladi va tez-tez boshqaruv almashinuvlarini doimiy korporativ boshqaruv muammosi sifatida belgiladi.<\/p>\n<p>Qozoq iqtisodchisi Arman Beisembayev 16-noyabrda Deutsche Welle\u02bcga bergan intervyusida ayrim tarmoqlarda davlatning ishtirokini bosqichma-bosqich kamaytirish va xususiy sektor ishtirokini kengaytirishni tavsiya etdi. Moliyaviy tahlilchi Rasul Rysmambetov Samruk-Qazynani qayta tuzish va uning aktivlarni boshqarish tamoyillarini qayta ko\u02bbrib chiqishni xolding kompaniyasini butunlay tugatishdan ko\u02bbra realroq variant sifatida tavsiflab berdi. Bektenov e\u02bclon qilgan chora-tadbirlar nazorat va ichki nazoratga qaratilgan; u xolding kompaniyasining tuzilmasi yoki xarid tizimiga o\u02bbzgartirishlar kiritilishi haqida e\u02bclon qilmadi.<\/p>\n<p>Davlat mulkining xususiy kapitalga qisman ochilishi fondning mavjudligidan kelib chiqqan aniq natijalardan biri bo&#039;ldi: KazTransOil, KEGOC, Kazatomprom, KazMunayGas va Air Astana aksiyalari 2012\u20132024 yillar oralig&#039;ida investorlarga taklif etildi, bu esa investor bazasini kengaytirdi va moliyaviy oshkoralik talablarini oshirdi. So&#039;nggi inqiroz ushbu jarayonni tezlashtiradimi yoki sekinlashtiradimi \u2014 bu Toqaev hukumati hali e&#039;lon qilmagan qarorlarga bog&#039;liq bo&#039;ladi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Samruk-Qazyna bosh ijrochi direktori va KTZ temir yo\u02bbl kompaniyasi rahbarining 11-noyabr kuni hibsga olinishi 88 milliard dollarlik ushbu xolding kompaniyasiga nisbatan tekshiruvlarni yanada kuchaytirdi \u2014 kompaniya Qozog\u02bbistonning neft, uran, temir yo\u02bbl va elektr tarmoqlarini nazorat qiladi hamda uning o\u02bbz auditorlari bir necha oy oldin 119 ta tizimli kamchilikni aniqlagan edi.<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":8032,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[40],"tags":[547,133,113,1151,166,1027],"ucw_region":[],"ucw_sector":[],"ucw_issue":[],"ucw_institution":[],"ucw_case_status":[],"ehb_region":[],"uov_series":[],"class_list":["post-8031","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","category-business-state-assets","tag-governance","tag-state-owned-enterprises","tag-corruption","tag-ktz","tag-kazakhstan","tag-samruk-kazyna"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uzbekistanobserver.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8031","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uzbekistanobserver.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uzbekistanobserver.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uzbekistanobserver.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uzbekistanobserver.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8031"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/uzbekistanobserver.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8031\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uzbekistanobserver.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8032"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uzbekistanobserver.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8031"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uzbekistanobserver.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8031"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uzbekistanobserver.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8031"},{"taxonomy":"ucw_region","embeddable":true,"href":"https:\/\/uzbekistanobserver.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/ucw_region?post=8031"},{"taxonomy":"ucw_sector","embeddable":true,"href":"https:\/\/uzbekistanobserver.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/ucw_sector?post=8031"},{"taxonomy":"ucw_issue","embeddable":true,"href":"https:\/\/uzbekistanobserver.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/ucw_issue?post=8031"},{"taxonomy":"ucw_institution","embeddable":true,"href":"https:\/\/uzbekistanobserver.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/ucw_institution?post=8031"},{"taxonomy":"ucw_case_status","embeddable":true,"href":"https:\/\/uzbekistanobserver.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/ucw_case_status?post=8031"},{"taxonomy":"ehb_region","embeddable":true,"href":"https:\/\/uzbekistanobserver.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/ehb_region?post=8031"},{"taxonomy":"uov_series","embeddable":true,"href":"https:\/\/uzbekistanobserver.com\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/uov_series?post=8031"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}