Mustaqil yangiliklar. Chuqur tahlil. O‘zbekiston va dunyo.

Maqolani tinglash

0:00
0:00

Deyarli yigirma yil davomida bir guruh Toshkent tadbirkorlari tuman hokimiyatining aniq iltimosiga binoan o'z mablag'lari hisobiga qurganliklarini aytadigan kichik mahalla do'konlarini boshqarib keldi. Endi davlat aktivlarini xususiylashtirish jarayonini tezlashtirishga qaratilgan prezident farmoni asosida o'sha do'konlar ochiq kim oshdi savdosiga chiqarilmoqda — va tadbirkorlar o'zlari asos solgan biznesni saqlab qolish uchun begonalar bilan raqobatlashishga majbur bo'lishi mumkin.

Mojaroning markazida 2026-yil 28-avgustda imzolangan PF-177-sonli Prezident Farmoni turibdi. Farmon «Iqtisodiyotda davlat ishtirokini qisqartirish va xususiylashtirish jarayonini tezlashtirish bo'yicha qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida» deb nomlangan. Farmonning 6-ilovasida Toshkent shahridagi 97 ta ko'chmas mulk ob'ekti ro'yxati keltirilgan — jumladan Mirobod, Chilonzor, Uchtepa, Yakkasaroy, Olmazar, Yunusobod va Bektemir tumanlaridagi savdo do'konlari, nonvoyxonalar, sartaroshxonalar va xizmat ko'rsatish shoxobchalari — ular nodavlat notijorat tashkilotlarga biriktirilgan davlat ko'chmas mulki sifatida 2026–2027-yillarda xususiylashtirish uchun rejalashtirilgan.

Tadbirkorlar Davlat aktivlarini boshqarish agentligiga jamoaviy ariza topshirib, mazkur mulklarning umuman davlat aktivlari sifatida tasniflanish asoslariga e'tiroz bildirmoqda. Ularning arizasiga ko'ra, voqealar 2006-yil 24-fevralda qabul qilingan Toshkent shahar hokimligining 79-sonli qaroridan boshlanadi. Mazkur qaror «dala-do'kon» modeli asosida zich aholi yashaydigan mahallalarda qishloq xo'jaligi mahsulotlari uchun doimiy chakana savdo nuqtalarini tashkil etish vazifasini belgilagan edi. Shundan so'ng tuman hokimliklari va mahalla faollari alohida tadbirkorlarga murojaat qilib, ularni Agroinvest MChJ boshqaruvi va hukumat vakillari nazorati ostida, hokimiyat tomonidan tanlangan joylarda savdo shoxobchalari va nonvoyxonalarni o'z hisoblaridan qurishga taklif qilgan. Tadbirkorlarning aytishicha, ularga mulkchilik hujjatlari, kadastr ro'yxatidan o'tkazish va huquqni tasdiqlovchi guvohnomalar keyinchalik rasmiylashtirilishi va'da qilingan.

«Biz bu do'konlarni o'z tashabbusimiz bilan qurmaganmiz», — deyiladi arizada, Effect.uz xabariga ko'ra. «Joylarni hokimiyat belgiladi, qurilishni hokimiyat taklif qildi, so'ngra mulkchilikni rasmiylashtirishga va'da berdi.» Nashr bu da'voni hujjatli dalillar tasdiqlaydi yoki yo'qligini mustaqil tekshirish zarurligini ta'kidlaydi.

Tadbirkorlar, shuningdek, tijorat majburiyatlari bilan bir qatorda ijtimoiy majburiyatlarni ham bajarganliklarini aytmoqda: mansabdor shaxslar ko'rsatmasi bilan qishloq xo'jaligi mahsulotlarini bozor narxidan past narxda sotganlar, mahsulotni bevosita fermerlardan xarid qilganlar, mavsumiy oziq-ovqat zahiralarini — ba'zan zarar ko'rgan holda — shakllantirganlar, shu bilan birga barcha soliq va majburiy to'lovlarni to'lab kelganlar.

2012-yilgi buyruq: hamma narsani o'zgartirgan bo'lishi mumkin

Petitsiyaga ko'ra, huquqiy jihatdan hal qiluvchi lahza 2012-yil 18-mayda yuz berdi: o'sha kuni Toshkent shahar hokimining 424-sonli qarori qabul qilindi. Tadbirkorlarning ta'kidlashicha, mazkur qarorning 2-bandi hujjatlari rasmiylashtirilmagan binolarni yakuniy sud qarorlari chiqarilgunga qadar, tasarruf etish huquqisiz, vaqtincha asosda Mahalla Xayriya Jamg'armasiga topshirishni nazarda tutgan. Ularning fikricha, bunday yakuniy sud qarorlari hech qachon chiqarilmagan — hech bir sud mazkur obyektlarni egasiz yoki noqonuniy qurilgan deb tan olmagan — va shu sababli «vaqtinchalik» topshirish keyingi hech qanday huquqiy hujjat bilan doimiy davlat mulkiga aylantirilmagan. Nashr ushbu da'voning tadbirkorlar pozitsiyasi ekanligini ta'kidlab, uni 424-sonli qarorning asl matni, kadastr yozuvlari va har bir mulk bo'yicha keyingi huquqiy hujjatlar orqali tasdiqlash zarurligini uqtiradi.

Keyingi voqealar bahsli emas: 2012-yilgi topshiriqdan so'ng tadbirkorlar do'konlarini ishlatishda davom etdi — ammo endi ijarachilar sifatida, o'zlari qurgan deb hisoblagan binolar uchun ijara to'lab. 2022–2023-yillar oralig'ida mulklar yana bir bor qo'l almashtirdi: Mahalla Jamg'armasidan Davlat Aktivlarini Boshqarish Agentligiga o'tdi, tadbirkorlar uch tomonlama ijara shartnomalari imzolab, ijara to'lashda davom etdi. 2023-yilda kim oshdi savdosi taklif etilganda ular e'tiroz bildirdi; obyektlar Mahalla Jamg'armasiga qaytarildi va ijaralashtirish davom etdi. Endi esa PF-177 kuchga kirishi bilan kim oshdi savdosi masalasi yana kun tartibiga qaytdi.

Davlat Aktivlarini Boshqarish Agentligi 11-noyabr sanali maktubida tadbirkorlarga shuni ma'lum qildi: operativ boshqaruv yoki bepul foydalanish huquqi asosida Mahalla Jamg'armasiga biriktirilgan davlat ko'chmas mulki 2026–2027-yillarda xususiylashtiriladigan obyektlar ro'yxatiga kiritilgan bo'lib, davlat mulki qoida tariqasida E-Auction platformasi orqali ham o'tkaziladigan ochiq kim oshdi savdolari vositasida sotiladi.

PF-177 Neni Hal Qiladi va Neni Hal Qilmaydi

Effect.uz nizoning mohiyatida yotgan huquqiy farqni ajratib ko'rsatadi. PF-177ning 6-ilovasida «xususiylashtiriladigan» obyektlar ro'yxati keltirilgan — bu ularning allaqachon xususiylashtirilib bo'linganligi degani emas. Farmon 2026-yilda davlat va davlatga tegishli korxonalarga mansub 1 242 ta ko'chmas mulk obyekti hamda 8 000 gektar yerni sotuvga chiqarish maqsadini belgilaydi; 10-band bo'yicha Toshkent shahar, tuman va shaharcha hokimlari 6-dan 9-gacha bo'lgan ilovalardagi obyektlarni sotish uchun mas'ul etib tayinlangan.

Nashr shuningdek PF-177ning 6(b)-bandida xususiylashtiriladigan davlat ko'chmas mulkini xaridorlar uchun muhofaza qiluvchi norma mavjudligini qayd etadi: xususiylashtiruvdan avval mavjud bo'lgan huquqlar — biriktirilgan yer uchastkalariga umrbod meros qilib beriladigan egalik, doimiy foydalanish va ijara huquqlari — yangi egaga saqlab qolinadi hamda ijara shartnomalari qayta rasmiylashtirilishi shart emas. Biroq hisobot ushbu norma har bir do'kon ostidagi yer uchastkasining huquqiy tarixini uning ustidagi binolardan alohida o'rganish zaruriyatini bartaraf etmasligini ta'kidlaydi.

Ba'zi tadbirkorlar ijara shartnomalari 2026-yil sentyabrida bekor qilinganini aytmoqda. Ularning petitsiyasida o'sha shartnomalarning bir bandi keltirilgan: faqat vakolatli organ yoki sud qarori bilan xususiylashtirish amalga oshirilgan taqdirdagina shartnomani bekor qilish mumkin — va bekor qilish paytida bu shartlarning hech biri bajarilmagan edi, chunki 6-ilovaga kiritilish xususiylashtirish jarayonining yakunlanganligini anglatmaydi.

O'n Ikki Javobsiz Savol

Effect.uz mas'ul idoralarga o'n ikki ta rasmiy savol yo'lladi. Ular qatoriga quyidagilar kiradi: 2006-yilda qurilish xarajatlarini kim to'lagan va tadbirkorlarning sarflarini tasdiqlovchi hujjatlar davlat arxivlarida mavjudmi; qaysi huquqiy hujjat 2012-yilgi «vaqtinchalik» topshiriqni doimiy davlat mulkiga aylantirgan; bu obyektlar bo'yicha yakuniy sud qarorlari qachondir chiqarilganmi; Toshkentdagi 97 ta obyektning har birining huquqiy tarixi xususiylashtirish ro'yxatiga kiritilishdan oldin alohida o'rganilganmi; va davlat hozirgi foydalanuvchilarga o'zlari qurgan mulklarni sotib olishda imtiyozli huquq berishni ko'rib chiqadimi.

Tadbirkorlar do'konlarni bepul berishni talab qilmayapti. Ularning bir qismi yer uchun davlat baholash qiymatini to'lashga yoki uni uzoq muddatli ijaraga olishga tayyor ekanligini bildirdi, biroq ochiq kim oshdi savdosida tashqi ishtirokchilar bilan moliyaviy jihatdan raqobatlasha olmasligini aytmoqda. Ularning asosiy xavotiri shundaki: agar uchinchi tomon kim oshdi savdosida g'olib chiqsa, ular nafaqat mulkka bo'lgan da'volarini, balki tirikchilik manbalarini va yigirma yil davomida mahallaga ko'rsatib kelgan xizmatlarini ham yo'qotadi.

Effect.uz mas'ul idoralardan rasmiy huquqiy tushuntirishlar so'rashni va har bir ob'ekt bo'yicha hujjatlarni alohida ko'rib chiqishni davom ettirishini ma'lum qildi. Agentlik nashr vaqtida 11-noyabr maktubidan tashqari qo'shimcha izoh bermagan edi.

Ulashish.

Bekzod davlat xaridlari, davlat shartnomalari va budjet xarajatlariga ixtisoslashgan. Uning materiallarida davlat mablag‘lari qanday taqsimlanishi, yetkazib beruvchilar qanday tanlanishi va xaridlar amaliyoti raqobat hamda hisobdorlikka qanday ta’sir ko‘rsatishi o‘rganiladi.

© 2026 O‘zbekiston Kuzatuvchisi. Barcha huquqlar himoyalangan.