Maqolani tinglash
Britaniya Bosh vaziri Andy Burnham Birlashgan Qirollikning Atlantika oʻrtasidagi qul savdosidagi roli uchun uzr soʻrishga tayyor ekanligini aytdi, ammo moliyaviy reparatsiyalarni aniq rad etdi. Bu esa Karib dengizi davlatlarining keskin javobiga sabab boʻldi — ular moliyaviy tovonsiz uzr soʻrash yetarli emasligini ta'kidlamoqda.
Burnham oʻz pozitsiyasini juma kuni The Guardian gazetasida chop etilgan publitsistik maqolada bayon etdi va shunday yozdi: "Men millionlab odamlarning azob-uqubatlari uchun qayg'u va afsusimni bildirmoqchiman hamda buning bugungi dunyomizni qanday shakllantirib kelayotganini tan olmoqchiman." Ushbu bayonot Antigua va Barbuda poytaxti Sent-Jonʼsda boʻlib oʻtayotgan toʻrt kunlik Commonwealth sammitining ochilishiga toʻgʻri keltirildi. Sammitda qirol Charlz 50 dan ortiq a'zo davlat rahbarlarini mezbonlik qilmoqda.
Xuddi shu maqolada Burnham Britaniyaning eng qashshoq mamlakatlar uchun qarzni qayta tuzish boʻyicha ish olib borishini aytdi. Bu ishda sobiq moliya vaziri Gordon Brown — 1991 yilda qashshoq mamlakatlar qarzini kamaytirish boʻyicha Britaniya tashabbusiga rahbarlik qilgan shaxs — yetakchi rol oʻynaydi. Bosh vazir taklifni aniq strategik nuqtai nazardan ifodalab, "tobora boʻlinib va xavfli boʻlib borayotgan dunyoda Commonwealth xalqlar oilasi bizning manfaatlarimiz uchun hayotiy ahamiyatga ega" va Britaniya "savdo hamda iqtisodiy hamkorlik imkoniyatlaridan foydalanishi mumkin" deb yozdi.
Reparatsiyalar masalasida Burnham aniq va qatʼiy edi. "Menimcha, bugungi britaniyaliklar boshqa bir davrda, boshqa qonunlar ostida sodir boʻlgan va ular shaxsan ishtirok etmagan tarixiy jinoyatlar uchun, qanchalik dahshatli boʻlmasin, javobgar deb hisoblanishi mumkin emas," deb yozdi u va buning oʻrniga zarardiydagan davlatlar bilan "tuzilgan muloqot" deb ta'riflagan narsani taklif qildi.
Britaniyaning ishtiroki miqyosi
Britaniyaning milliy arxivlariga koʻra, Britaniya 3,1 million afrikalikni Karib dengizi, Amerika va boshqa hududlardagi mustamlakalariga olib ketdi; ulardan atigi 2,7 millioni dengiz kesishini omon oʻtdi. Portugaliya bilan birga Britaniya 16-asrdan 19-asrgacha davom etgan savdo davrida Amerikaga eksport qilingan barcha afrikaliklar sonining taxminan 70 foizini tashkil etdi. Parlament 1807 yilda yangi qullikni taqiqladi va 1834 yilda amaliyotni butunlay bekor qildi, garchi u bundan keyin ham bir necha yil davom etdi. 2006 yilda oʻsha paytdagi Bosh vazir Toni Bler "chuqur qayg'u" bildirdi, ammo rasmiy uzr soʻrash yoki reparatsiyalarni muhokama qilishdan qochdi.
Karib va Afrika yetakchilari qarshi chiqmoqda
Karib hamjamiyati va umumiy bozori (CARICOM) hozirgi raisi, Sent-Lusiya Bosh vaziri Filipp J. Per zamonaviy Britaniya hech qanday mas'uliyat ko'tarmaydi, degan dalilni rad etdi. "Reparatsion adolat hech qachon shaxsiy aybdorlik haqida bo'lmagan. Bu davlatlar va institutlarning mas'uliyati haqida — va bu mas'uliyat avlodlar o'tishi bilan muddati tugamaydi", — dedi u bayonotida, Burnhamning uzrini tuzatishsiz "to'liq bo'lmagan" deb atadi.
Gana Prezidenti Jon Dramani Mahama bayonotni "ehtiyotkorlik bilan" qabul qilganini aytdi va rasmiy uzr so'rash, maqsadli investitsiyalar hamda tizimli irqchilikni bartaraf etishga xalqaro majburiyat olish talablarini yana bir bor takrorladi. Advokasiya guruhi The Repair Campaign asoschisi Denis O'Brayen Londonning "chalg'itishni to'xtatib, hoziroq to'liq va rasmiy uzr so'rashi kerak" dedi.
CARICOM 2013 yildan beri G'arb davlatlaridan o'z rollarini tan olishni va pul ko'rinishida reparatsiya to'lashni talab qilib kelmoqda. Bu talablar Barbados Bosh vaziri Mia Mottli iyun oyida Gʻanadagi konferensiyada 19 bandlik manifest e'lon qilganidan so'ng kuchaydi. Manifest to'liq rasmiy uzr so'rashni, hukumatlar va institutlar — jumladan korporatsiyalar va cherkovlar — tomonidan pul kompensatsiyasini, shuningdek texnologiya transferi, sog'liqni saqlashni moliyalashtirish va qarzlarni yengillashtirish talablarini o'z ichiga oladi. Ushbu reja CARICOMning avvalgi 10 bandlik dasturini yangiladi.
Gana shuningdek mart oyida Birlashgan Millatlar Tashkilotida rezolyutsiyani qabul qildirishga yordam berdi: 123 davlat qul qilingan afrikaliklar savdosini insoniyatga qarshi eng og'ir jinoyat deb e'lon qilish uchun ovoz berdi. Barcha Yevropa davlatlari betaraf qoldi; Qo'shma Shtatlar, Isroil va Argentina qarshi ovoz berdi.
Ichki muxolifat
Konservativ partiya rahbari Kemi Badenoch Burnhamning harakatini X tarmog'idagi postida "kindirga tikilib qolish" deb rad etdi va "bugungi britaniyalik soliq to'lovchilarning bizning hech birimiz tug'ilmasdan avval yuz bergan voqealar uchun moliyaviy javobgar bo'lishiga hech qanday sabab yo'q" deb ta'kidladi. U shuningdek savdoda ishtirok etgan Afrika hukmdorlari avlodlariga ham shunga o'xshash talablar qo'yiladimi, deb savol berdi. "Leyboristlar allaqachon Britaniyaning ijtimoiy ta'minot tizimiga haddan ziyod ko'p sarflamoqda, hozir Endi Burnhamning global ijtimoiy ta'minot ko'rsatadigan vaqti emas", — dedi u.
Afrika reparatsiyalari bo'yicha barcha partiyalararo parlament guruhining raisi Bell Ribeiro-Addi Burnhamning qadamlarini mamnuniyat bilan qabul qildi, ammo amaliy harakatlar "yetarli emasligini" aytdi.
Boshqa davlatlarning pozitsiyasi
Fransiya 2001 yilda qullikni insoniyatga qarshi jinoyat sifatida tan oldi, Prezident Emmanuel Makron esa may oyida Parijning reparatsiyalar masalasini ko'rib chiqishi kerakligini aytdi, biroq aniq takliflar bildirmadi. Niderlandiya 2022 yilda o'z roliga oid uzr so'radi. Angliya cherkovi — uning ruhoniylari ham qul tutgan odamlarning egalari bo'lgan — ta'sirlangan jamoalar va qullikning merosini yanada o'rganish uchun 100 million funt sterling (134 million dollar) miqdorida jamg'arma tashkil etdi.
Burnhamning bayonoti Britaniyaning Qora tarix oyi davomida berildi va bu vaqt tanlashga ramziy ahamiyat qoʻshdi, biroq Karib dengizi yetakchilari ramziylik yolgʻiz oʻzi oʻn yildan ortiq vaqt davomida shakllanib kelayotgan talablarni qondira olmasligini aniq bayon etdi.