Maqolani tinglash
Waldo Arriagada matematik bo’lishni maqsad qilib qo’ymagan edi. Santyagoda tug’ilgan u Chili universitetining Tibbiyot maktabida tibbiy texnologiya dasturiga yozildi, bir yarim yil davom etdi va aniq yo’nalish topa olmay qolgan bir paytda matematika o’qituvchisi unga limit tushunchasini tushuntirdi. «Miyamda nimadir o’zgarib ketdi va matematika aynan men xohlagan narsa ekanligini angladim», — deb eslaydi u. U tibbiyot dasturini tashlab, Chili universitetining Fizika va matematika fanlari maktabidagi Fuqarolik matematika muhandisligi dasturiga o’tdi hamda u yerda bakalavr va magistr darajalarini oldi.
Uning magistrlik dissertatsiyasi solenoidlarning topologik xossalarini o’rgandi — bu strukturalar Kantor to’plami mantig’iga ko’ra doiralarni bir-birining ichiga joylash orqali quriladi; bu xuddi o’rta uchinchilarni chiqarib tashlashning cheksiz takrorlanadigan jarayoni bo’lib, oxir-oqibat chiziq segmentini chang zarrachalariga o’xshash nuqtalar bulutiga aylantiradi. «Bu zerikarli tuyulishi mumkin, ammo rostini aytsam, biluvchilar ko’zida bu juda go’zal mavzu», — deydi Arriagada. Ushbu estetik sezgirlik uning o’z fanini qanday tushunishida markaziy o’rin tutadi. «Sof matematika — bu san’at; shuning uchun matematik olimdan ko’ra ko’proq san’atkordir.»
Magistraturadan so’ng u oilasining bir qismi allaqachon yashayotgan Kanadaga ko’chib o’tdi va Toronto universitetida topolог Boris Xeysin rahbarligida doktoranturaga kirdi. Shahar unga mos kelmadi — u uni ulkan, bezovta va haddan tashqari nam deb ta’riflaydi hamda dastlabki bir necha kunni ofisida uxlashga majbur bo’lganini eslaydi. U Monreal universitetiga o’tdi, u yerda Kompleks dinamika va differensial tenglamalar bo’yicha doktorlik dissertatsiyasini yakunladi, so’ngra Kalgari universitetida postdoktorantura o’tadi.
2013-yilda u Bagama orollari universitetida uch yillik mehmon professorlik lavozimini egalladi. Undan so’ng Abu-Dabidagi Xalifa universiteti uni yordamchi professor sifatida ishga taklif qildi; u yetti-sakkiz yil qoldi, keyin esa Xitoyda bir universitetga o’tdi. U yerdagi hayot o’ziga xos qiyinchiliklarni olib keldi: to’xtovsiz nam havo, notanish taomlar — u lapsha buyurtma qilib, kosada kutilmagan anatomik ajablanishlarni topganini ta’riflaydi — va bir tog’ yuguruvida tashlandiq buddist ibodatxonasi yonida bobkat bilan yuzma-yuz uchrashdi. U orqasiga burilib, ketdi.
Axborot byulleteni va do’stning tavsiyasi
Toshkentga ko’chish ish e’loni va sayohat hikoyasining kutilmagan uyg’unligi orqali amalga oshdi. Hali Xitoyda ekan, Arriagada Yangi O’zbekiston universitetidagi lavozimni e’lon qiluvchi axborot byulletenini oldi. Taxminan o’sha paytda Markaziy Osiyoga tashrif buyurgan ko’p sayohat qilgan do’sti unga Toshkent an’ana va zamonaviylik o’rtasidagi qarama-qarshilik tufayli eng kuchli taassurot qoldirganini, yaqin atrofdagi chang’i uchun qulay tog’lar esa qo’shimcha joziba ekanligini aytdi. Arriagada joyni tasavvur qilish uchun YouTubeda sayohat vloglarini ko’rdi va taklifni qabul qildi. U 2025-yil yoz oxirida keldi.
Uning dastlabki taassurotlari asosan piyoda yurish orqali shakllanди: dam olish kunlari Akay Sitidagi kvartirasidan Qori Niyozov ko’chasi bo’ylab Taras Shevchenko maydonigacha yurardi. Uni hayratga solgan narsa me’moriy to’qnashuv edi: zamonaviy binolar to’g’ridan-to’g’ri sovet davri inshootlari yonida turardi. «Shahar o’z an’analariga chuqur bog’liq bo’lib tuyuldi, biroq ayni paytda kutilmaganda dunyoviy edi», — deydi u. Uning keskinroq tanqidi transport masalasiga qaratilgan. Haydovchilar piyodalar yo’lida va maktab zonalarida to’xtashadi, belgilangan o’tish joylarida esa piyodалarga doimiy ravishda yo’l berishmaydi, deb ta’kidlaydi u. U buni taxminan 2015 yillardagi Abu Dabi bilan qiyoslaydi — o’sha paytda ham haydash xuddi shunday xavfli edi — va yechim infratuzilmaviy emas, balki madaniy xarakter kasb etishi kerak, deb hisoblaydi. «Piyodalar mashinalardan qochib o’tishi uchun ko’priklar va o’tkazgichlar qurish — bu javob emas. To’g’ri yechim — haydash madaniyatini o’zgartirish.»
Bu noroziliklardan tashqari, u O’zbekistonni yashash uchun ajoyib joy sifatida ta’riflaydi — global miqyosda xavfsiz, namligi past, iliq va oilaga yo’naltirilgan. U Samarqandga tashrif buyurgan va do’kondorlar ingliz tilini bilmaganda, yaqin atrofdagi yoshlar tarjima qilish uchun yordamga kelishini kuzatgan. Shuningdek, uni odamlarning suhbat o’rtasida o’zbek va rus tillari o’rtasida bemalol o’tishi hayratga soladi — bu kod almashinuvi unga Belgiya va Kanadada kuzatgan qat’iyroq til chegaralariga nisbatan g’ayrioddiy tuyuladi. «Buni g’alati deb topaman, biroq ayni paytda juda qiziqarli», — deydi u.
O’qitish, moliyalashtirish va muloqot qilish kerak bo’lgan odamlar
Yangi O’zbekiston universitetida Arriagada hozirda ikkinchi kurs talabalariga differensial tenglamalar o’qitadi. U mas’uliyatni qayerga yuklashini ochiqchasiga aytadi: «Matematikani o’rganish yuki asosan talabaning o’ziga tushadi. Men birovga oddiy kalkulyusni tushunishga yordam bera olaman, lekin agar u o’rganishni xohlamasa, hech qanday qo’shimcha yordam ish bermaydi.» U birinchi kursdan keyingi talabalar bilan ishlashni osonroq deb biladi — ular allaqachon nima xohlashlarini aniqlab olgan va uning so’zlari bilan aytganda, o’qishga jiddiy yondashadi.
U fakultetning xalqaro tarkibini qadrлайди — AQSh, Yevropa va Osiyodan kelgan hamkasblar — qisman shunday sababki, matematika pedagogikasi turli an’analarda sezilarli darajada farq qiladi. Uning aytishicha, Amerika yondashuvi pragmatik va to’g’ridan-to’g’ri; frantsuz va italyan an’analari esa sahifalarni mayda tafsilotlar bilan to’ldirib, har tomonlama isbotni talab qiladi. Ikkalasining ham o’z afzalligi bor va ularning bir muassasada birga mavjudligi, uning fikricha, kuchli tomondir.
So’nggi o’n yil ichida u taxminan 30 ta ilmiy maqola nashr etdi. Sof matematika, uning ta’kidlashicha, deyarli infratuzilmani talab qilmaydi: qog’oz, qalam va to’g’ri suhbatdoshlar. Uning eng yaqin hamkori — Chili Patagoniyasidagi Universidad Austral de Chile fakulteti a’zosi Xorxe Xuentutripay; masofaga qaramay, ular doimo tadqiqotlar almashib turadi. Moliyalashtirish uning martabasining turli bosqichlarida Chilining CONICYT va Kanadaning NSERC tashkilotlaridan kelgan; Toshkentda esa uning talabalari mahalliy dasturlar orqali tadqiqot moliyalashtirishga ariza topshirib kelmoqda.
Soatlar, rok musiqasi va vaqtning nisbiyлиги
Darsdan tashqarida Arriagadaning qiziqishlari bitta asosiy band g’oyasida birlashadi. «Men doim vaqt g’oyasiga qiziqib kelganman», — deydi u. «U chiziqli ekanmi? Faqat bir yo’nalishda harakatlanadimi? U universal o’zgaruvchi, koordinata kabi tuyuladi — biz uni Yerdagi bilan Oy yuzasidagi bir xil deb faraz qilamiz, biroq zamonaviy fizika uning butunlay nisbiy ekanligini isbotlaydi.» Bu qiziqish soat yig’ishda amaliy ifodasini topdi; bu mashg’ulot talaba yillarida taxminan 30 dollarga sotib olingan Swatch modellari bilan boshlangan; eng yuqori nuqtada uning kolleksiyasi taxminan ming dona atrofida edi. U ko’pini sotdi, lekin qiziqishini saqlab qoldi va atrofidagi suhbatlar u allaqachon bir nechtasiga ega bo’lgan muayyan Seiko modeli haqida ketganda, u Plastic Indices nomli YouTube kanalini ochdi va korpus o’lchamlari, rangi, komplikatsiyalari va mexanizm turi haqidagi sharhlarni joylashtira boshladi.
Musiqa soatlar bilan yonma-yon kechadi. Otasi unga bolaligida gitara o’rgatgan va u ham elektr, ham akustik gitara chaladi, akustikning yumshoqroq ovozini afzal ko’radi. U gitarasini Toshkentga olib kela olmadi, lekin kampusdagi musiqa xonasidan foydalanib kelmoqda. Shuningdek, u Abdulla Qodiriy ko’chasi va Mustaqillik prospektining kesishmasidagi ko’prik ostida gruzin ko’cha musiqachisiga muntazam duch keladi — bu odam 1970-yillar rokini yaxshi biladi: Iron Butterfly, Deep Purple va boshqalar — va unga chalishga ruxsat beradi. Biroq uning eng chuqur sadoqati Creedence Clearwater Revival guruhiga — atigi to’rt yil, 1968 yildan 1972 yilgacha ijod qilgan jamoaga tegishli. «Men hali tug’ilmagan edim, lekin ularga nisbatan o’ziga xos aloqani his qilaman», — deydi u.
U o’tgan bahorda Xalqaro forumlar saroyi yaqinidagi Xalqaro jazz festivaliga ketma-ket uch kun tashrif buyurdi va Rojdestvo qo’shiqlari konserti uchun O’zbekiston Davlat konservatoriyasida bo’ldi. Matematik ish uchun uning sevimli joyi kamroq tantanali: Park in Mall savdo markazining birinchi qavatidagi turk kafesi — u yerda choy ichib o’ylaydi. «Bir nechta maqola turk choyidan bir piyola ustida o’tirib tug’ilgan», — deydi u. Uning Toshkent yoki boshqa joylar uchun aniq uzoq muddatli rejalari yo’q.