Maqolani tinglash
Qirgʻiziston Prezidenti Sadyr Japarov Markaziy Osiyo davlatlarini oʻzaro vizasiz rejim oʻrnatishga va xorijiy fuqarolar uchun Yevropa Shengen tizimiga oʻxshash yagona umumiy viza joriy etishga chaqirdi. Bu taklif mintaqada 2018 yildan beri muomalada boʻlib kelayotgan, ammo hali amalga oshirilmagan tashabbusni qayta jonlantiradi.
Japarov ushbu taklifni 13 mart kuni Facebook sahifasida Tojikiston Prezidenti Emomali Rahmon bilan davlat chegarasi toʻgʻrisidagi shartnomani imzolagan daqiqalardan soʻng eʼlon qildi. U shunday yozdi: "Markaziy Osiyo mamlakatlari oʻzaro vizasiz rejimni joriy etish jarayonini boshlashi va xorijiy mehmonlar uchun Shengen vizasiga oʻxshab mintaqa boʻylab erkin harakatlanish imkonini beruvchi yagona viza kiritishi kerak."
Uzoq tarixga ega taklif
"Ipak yoʻli vizasi" deb atalgan bu tushuncha yangilik emas. Oʻzbekiston va Qozogʻiston 2018 yilda Ipak yoʻli mamlakatlari uchun viza rejimlarini oʻzaro tan olish boʻyicha birinchi shartnomalarni imzolagan edi. Oʻsha paytda Oʻzbekiston Qirgʻiziston va Tojikiston ham ushbu kelishuvga qoʻshilishga qiziqish bildirganini, Turkmaniston esa hali oʻz imkoniyatlarini koʻrib chiqayotganini maʼlum qildi. Qozogʻiston ham loyihani Ozarbayjon va Turkiyaga kengaytirish gʻoyasini ilgari surdi.
2020 yilga kelib shartnoma yakunlanishga yaqin koʻringan edi, biroq COVID-19 pandemiyasi muzokaralarni toʻxtatib qoʻydi va bir qator huquqiy hamda tartibiy masalalarni hal etilmagan holda qoldirdi. 2022 yilda ham Oʻzbekiston va Qozogʻiston vizaning huquqiy maqomini belgilovchi normativ-huquqiy bazani ishlab chiqish ustida ish olib bormoqda edi, shartnoma esa hali imzolanmagan edi.
Japarovning yangilangan tashabbuslari mintaqada noodatiy diplomatik yuksalish kuzatilayotgan bir paytga toʻgʻri keldi. Bu yuksalish 1924 yilda chegaralar birinchi bor belgilanganidan beri 101 yil davomida hal etilmay kelgan Qirgʻiziston-Tojikiston chegara nizosining bartaraf etilishi bilan bogʻliq. Japarov shunday dedi: "Endi mintaqadagi barcha mamlakatlar nihoyat oʻz chegara nizolarini hal etdi, deb ayta olamiz. Shu lahzadan boshlab Markaziy Osiyoda abadiy tinchlik oʻrnatildi."
Chegara kelishuvi parlamentga yo'llanmoqda
Imzolangan chegara shartnomasi 19-mart kuni Qirgʻiziston parlamenti — Jogorku Keneshga ratifikatsiya uchun taqdim etilishi rejalashtirilgan. Kelishuv ikki tomondan ham hududlarni topshirishni nazarda tutadi: jumladan, Dostuk qishlogʻi aholisini koʻchirish va chegara chizig'i bo'ylab shaxmat tartibida joylashgan bir qator xonadonlarni ham qamrab oladi. Japarov notoʻgʻri joylashuv tuzilishi samarali chegara nazoratini taʼminlash uchun toʻgʻri demarkatsiya chizig'ini zarur qilganini aytdi.
U bu tartibning insoniy narxini tan oldi. "Fuqarolarimiz uchun topshirilgan yerlarni tark etish, shubhasiz, ogʻir — bu ularning vatani, ajdodlari yotgan muqaddas joy. Xuddi shu his-tuygʻularni qishloqlari Qirgʻiziston tarkibiga oʻtgan tojik qishloq aholisi ham boshdan kechirmoqda. Bu ikki tomon uchun ham ogʻriqli jarayon," dedi Japarov, shu bilan birga milliy chegaralarni belgilashda davlat manfaatlari alohida jamoalar manfaatlaridan ustun turishi kerakligini taʼkidladi.
Prezident kelishuvni yoʻqotilgan jonlar nuqtai nazaridan ham baholadi: soʻnggi 30 yil ichida chegara mojarolari ikki tomondan minglab fuqarolarning hayotiga zomin boʻlganini aytdi. U koʻchirilgan aholini qoʻllab-quvvatlashga vaʼda berdi. "Ularga yashash sharoiti ancha yaxshi boʻlgan zamonaviy uylar taqdim etamiz," dedi u.
Japarovning viza taklifi Markaziy Osiyoning qolgan toʻrtta hukumati orasida qoʻllab-quvvatlanishini topish-topmasligi hali nomaʼlum. Muzokaralarning oldingi bosqichlari huquqiy asoslar va ishtirok shartlari masalasida toʻxtab qolgan edi; yangi muzokaralar uchun hech qanday muddat yoki rasmiy mexanizm eʼlon qilinmagan.