Maqolani tinglash
Prezident Shavkat Mirziyoyev don ishlab chiqarish va sotishga bozor tamoyillarini joriy etuvchi farmon imzoladi. Bu qaror Oʻzbekistonning bugʻdoy sohasini uzoq yillar boshqarib kelgan davlat tomonidan yo'naltirilgan xarid tizimidan sezilarli darajada uzoqlashishni anglatadi.
2021-yil 16-noyabrda imzolangan farmon qishloq xo'jaligi va oziq-ovqat sanoatining raqobatbardoshligini oshirish, ichki narxlarni barqarorlashtirish hamda investitsiya sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan kengroq sa'y-harakatlarning bir qismi sifatida taqdim etilgan. Hujjatda davlat don zaxirasi uchun zarur bo'lgan hajmdan ortiq davlat xaridlaridan to'liq voz kechish sifatida ta'riflangan yondashuv asosida investitsiya muhitini takomillashtirish ko'zda tutilgan.
Yo'naltirilgan xaridlar o'rniga birja savdosi
Islohotning asosiy qismi shundan iboratki, 2022 yildan 2024 yilgacha sug'oriladigan ekin maydonining har bir gektariga o'rtacha 2,5 tonna don — don klasterlari va fermer xo'jaliklari tomonidan yetishtirilgan hosil hisobiga — birja savdosi orqali erkin sotilishi shart. Qolgan hajmni to'g'ridan-to'g'ri shartnomalar asosida sotish mumkin. Farmon shuningdek iqtisodiy subyektlarga 2022 yildan boshlab mahalliy yer va suv sharoitlarini hisobga olgan holda ekish uchun tavsiya etilgan bugʻdoy navlarini mustaqil ravishda tanlash imkonini beradi.
Don xo'jaliklari, elit urug'chilik xo'jaliklari va Urug'chilikni rivojlantirish markazi doirasida faoliyat yurituvchi don klasterlariga imtiyozli kreditlar ajratilishi nazarda tutilgan; biroq farmon shartlar yoki umumiy kreditlash hajmini aniqlashtirmagan.
Davlat don fondining bozordagi roli bo'yicha qoidalar
Tegishli davlat idoralariga 2022-yil 1-yanvarga qadar davlat Don jamg'armasi tovar birjasi auktsionlarida don sotib olishi va narx barqarorligini ta'minlash maqsadida uni keyinchalik qayta sotishi tartibini ishlab chiqish topshirildi. Farmon mazkur tartib qanoatlantirishi lozim bo'lgan bir qator shartlarni belgilab beradi.
Jamg'arma nomidan ish yurituvchi tijorat agentlari aniq va shaffof mezonlar asosida tanlanishi shart bo'lib, bir xil shartlar davlat don qayta ishlash konglomerati — «Uzdonmahsulot» AJ tizimiga kiruvchi korxonalarga ham, unga kirmaydigan korxonalarga ham teng tarzda qo'llanilishi kerak. Har bir tijorat agenti Jamg'arma nomidan sotib olingan don uchun to'liq mulkiy javobgarlikni o'z zimmasiga oladi. Sotib olishlar faqat Davlat soliq qo'mitasi huzuridagi Kadastr agentligining Milliy geografik axborot tizimida yer foydalanish huquqlari ro'yxatdan o'tkazilgan klasterlar va fermerlardan amalga oshirilishi mumkin.
Jamg'arma shuningdek sotib olingan donni bozordan tashqarida ushlab turmasdan, narx barqarorligini qo'llab-quvvatlash maqsadida birjaga qaytarib chiqarishi shart. Agentlarga don sotib olish, saqlash, tabiiy yo'qotish, o'sish, tashish va davlat don zahirasini yangilash xarajatlari qoplanadi.
Rasmiy aralashuvga taqiq
Farmonning ayniqsa e'tiborga molik qoidalaridan biri davlat organlariga — jumladan barcha darajadagi mahalliy hokimiyatlarga va huquqni muhofaza qilish organlariga — agrotexnik qarorlar qabul qilishga, imtiyozli kreditlardan foydalanishga yoki don sotish jarayonining birorta bosqichiga aralashishni ochiqchasiga taqiqlaydi. Mazkur taqiq fermer xo'jaliklarini muayyan tayyorlov yoki qayta ishlash korxonalariga biriktirishga yo'naltirish hamda donning hududlar o'rtasida ichki harakatini cheklashni ham qamrab oladi.
Ushbu taqiq o'zbek fermerlarining ko'p yillik shikoyatiga javob bo'lib, ular mahalliy amaldorlar ekin ekish bo'yicha qarorlarni muntazam ravishda diktatura qilishi va belgilangan davlat xaridorlariga majburiy sotishni talab qilishi, rasmiy yer foydalanish huquqlari ta'minlashi lozim bo'lgan mustaqillikni barbod etishidan nolishib kelgan.
Farmon aralashmaslik bandini buzganlik uchun javobgarlik mexanizmlarini belgilamaydi, shuningdek uni buzgan amaldorlar uchun jazo choralarini ham nazarda tutmaydi.