Maqolani tinglash
O'zbekistondagi ayollar korrupsiyaga eng ko'p qaysi sohalarda duchor bo'lishi haqidagi yangi tadqiqotga ko'ra, sog'liqni saqlash va ta'lim eng xavfli tarmoqlar sifatida aniqlandi. Ushbu xulosalar 2026-yil 25-mayda Toshkentda o'tkazilgan davra suhbatida taqdim etildi. O'zbekistonda gender va korrupsiya: transformatsion o'zgarishlar sarinomli tadqiqot Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taraqqiyot dasturi (UNDP) tomonidan Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi hamkorligida olib borildi va Yevropa Ittifoqi tomonidan moliyalashtirildi.
Davra suhbatiga davlat idoralari, fuqarolik jamiyati tashkilotlari, akademik doiralar, ommaviy axborot vositalari va xalqaro hamkorlar vakillari yig'ilib, tadqiqot natijalari hamda siyosiy xulosalarni muhokama qildi. Tadbir O'zbekistonda milliy korrupsiyaga qarshi kurashish ekotizimini mustahkamlashnomli qo'shma loyiha doirasida tashkil etildi; ushbu loyiha Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi va UNDP tomonidan Yevropa Ittifoqining moliyaviy ko'magi asosida birgalikda amalga oshirilmoqda.
So'rov natijalari: tarmoqlar bo'yicha zaiflik darajasi
Tadqiqotda sifat va miqdoriy usullardan birgalikda foydalanildi. Sotsiologik so'rov 539 respondentni — 268 ayol va 271 erkakni — qamrab oldi hamda mamlakatning bir necha mintaqasida o'tkazilgan 10 ta fokus-guruh muhokamasi bilan to'ldirildi. Tadqiqotchilar shuningdek xalqaro siyosat hujjatlarini va O'zbekistonning amaldagi huquqiy bazasini tahlil qildi.
Barcha respondentlarning yarmidan ko'pi — 54,4% — sog'liqni saqlashni ayollar korrupsiyaga eng ko'p duchor bo'ladigan soha sifatida belgiladi. Ta'lim ikkinchi o'rinni egalladi: ishtirokchilarning 28,4% uni ko'rsatdi. Tadqiqotda ayollarning ushbu sohalardagi yuqori zaiflik darajasi ularning g'amxo'rlik vazifalari bilan chambarchas bog'liqligi qayd etildi: oila a'zolari uchun sog'liqni saqlash tizimlarida yo'l topish va bolalarning ta'limga kirishini ta'minlash ularni norasmiy to'lovlar hamda imtiyozli munosabat kuzatilishi qayd etilgan sohalarga qayta-qayta murojaat qilishga majbur qiladi.
Norasmiy Me'yorlar va Ijtimoiy Amaliyotlar
Tadqiqotning markaziy xulosalaridan biri korrupt xulq-atvorni saqlab turuvchi chuqur ildiz otgan ijtimoiy urf-odatlar roliga oiddir. Respondentlarning deyarli 70% i shunday amaliyotlar — suyunchi — xushxabar yetkazuvchilarga beriladigan sovg'alar — tanish-bilish, shaxsiy aloqalar va tarmoqlardan foydalanish, hamda qimmatbaho ijtimoiy marosimlarga oid kutilmalar — korrupsiyaning tarqalishiga hissa qo'shadi, deb hisobladi. Tadqiqot shuni ko'rsatadiki, O'zbekistondagi korrupsiya nafaqat institutsional zaifliklar, balki iltifot va norasmiy to'lovlar almashinuvini me'yorlashtiruvchi keng qabul qilingan ijtimoiy xulq-atvorlarda ham ildiz otgan.
Seksual Tovlamachilik: Tan Olingan, Ammo Kam Xabar Qilinadigan Xavf
Tadqiqotda shuningdek xalqaro miqyosda sextortion deb ataladigan seksual tovlamachilik korrupsiyaning genderga xos shakli sifatida o'rganildi. Respondentlar O'zbekistondagi ayollarni ushbu suiiste'mol turiga nisbatan zaif deb keng qabul qildi. Biroq tadqiqot shuni aniqladiki, uyat, ijtimoiy tamg'adan qo'rquv va huquqiy savodxonlikning cheklanganligi jabrdiydalarning murojaat qilishiga to'sqinlik qiluvchi muhim to'siqlar bo'lib qolmoqda. Mualliflar ushbu to'siqlar xavfsizroq, qulay va genderga sezgir murojaat hamda himoya mexanizmlariga ehtiyoj borligini ko'rsatadi, deb ta'kidlaydi.
Qonunchilikka oid tavsiyalari orasida tadqiqot seksual tovlamachilikning milliy huquqiy doirada korrupsiyaga oid jinoyat sifatida tan olinishini aniq talab qiladi — bu qadam O'zbekiston qonunchiligini gender va korrupsiyaga qarshi kurash bo'yicha shakllanayotgan xalqaro standartlarga yaqinlashtiradi.
Qonunchilikdagi bo'shliqlar va siyosiy tavsiyalar
Tadqiqotda O'zbekistonning korrupsiyaga qarshi qonunchiligini baholash shuni ko'rsatdiki, milliy huquqiy bazasi umuman asosiy xalqaro standartlarga mos kelsa-da, genderga sezgir yondashuvlar ham qonunchilikda, ham amaliyotda siyosatni amalga oshirishda hali yetarli darajada aks ettirilmagan.
Ushbu bo'shliqlarni bartaraf etish maqsadida tadqiqot bir qator chora-tadbirlarni taklif etadi: korrupsiyaga qarshi qonunlar va siyosatlarga genderga sezgir yondashuvlarni kiritish; korrupsiyaga qarshi kurash va gender tengligi sohasida mas'ul muassasalar o'rtasidagi muvofiqlashtirishni yaxshilash; jamoatchilik xabardorligini va huquqiy savodxonlikni oshirish; zararli ijtimoiy stereotiplarga qarshi kurashish; ayollarning iqtisodiy imkoniyatlarini kengaytirish; hamda korrupsiya va jinsiy tovlamachilik holatlarini xabar qilish uchun xavfsizroq mexanizmlar yaratish.
Tadqiqot mualliflari uning mazmuni tadqiqotchilarning shaxsiy qarashlarini aks ettirishini va O'zbekiston Hukumati, BMTTD yoki Yevropa Ittifoqining rasmiy pozitsiyalarini ifodalamasligini ta'kidlaydi.