Maqolani tinglash
Oʻzbekiston Iqlimni Amalga Oshirish Koʻprigi — BRIDGE nomi bilan tanilgan — tashabbusining beshta pilot mamlakati qatoriga kiritildi. Ushbu tashabbus Turkiyaning COP31 Prezidentligi tomonidan 2026-yil sentyabrda milliy iqlim majburiyatlarini investitsiyaga tayyor loyihalarga aylantirishda davlatlarga yordam berish maqsadida ishga tushirilgan. Oʻzbekiston bilan birga tanlangan qolgan toʻrtta mamlakat — Efiopiya, Fiji, Indoneziya va Pokiston. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taraqqiyot Dasturi tashabbusning amalga oshirish hamkori sifatida faoliyat yuritmoqda.
E'lon 9-noyabrda Antalyada ochilgan Birlashgan Millatlar Tashkilotining Iqlim oʻzgarishi toʻgʻrisidagi Doiraviy konventsiyasiga Tomonlar Konferentsiyasining 31-yigʻilishi munosabati bilan qilindi. 20-noyabrga qadar davom etadigan konferentsiya hukumatlar, xalqaro moliya institutlari, biznes vakillari, olimlar va fuqarolik jamiyati tashkilotlarini bir araya keltirmoqda. Iqlim moliyasi, energetika xavfsizligi, moslashuv va infratuzilma barqarorligi uning e'lon qilingan ustuvorliklari qatoriga kiradi.
COP31 Prezidenti, Turkiyaning Atrof-muhit, Shaharsozlik va Iqlim oʻzgarishi vaziri Murat Kurum ochilish nutqida asosiy ohangni belgilab berdi. "Endi bizning va'dalarimiz kapital bilan mustahkamlanishi kerak. Bu kapital investitsiyalarni moliyalashtirishi lozim. Va bu investitsiyalar natija berishi shart", — dedi u, konferentsiyani yangi va'dalar berish uchun forum emas, balki amalga oshirish sammiti sifatida tavsiflab. Kurum shuningdek global isishni sanoatgacha boʻlgan darajadan 1,5 daraja Selsiy bilan cheklash xalqaro iqlim siyosatining markaziy maqsadi boʻlib qolishini qayta tasdiqladi.
BRIDGE Nima Taklif Etadi — va Nima Taklif Etmaydi
Oʻzbekiston uchun BRIDGEda ishtirok etish energetika, infratuzilma va boshqa kapital talab qiladigan sohalarda iqlimga oid investitsiya takliflarini tayyorlash hamda ushbu takliflarni potentsial moliyaviy hamkorlar bilan bogʻlash uchun tizimli mexanizm yaratishi mumkin. Tashabbus doimiy ravishda mavjud boʻlgan boʻshliqni bartaraf etishga qaratilgan: koʻpincha davlatlar milliy iqlim strategiyalariga ega, biroq xususiy yoki koʻp tomonlama moliyalashtirishni jalb qilish uchun zarur boʻlgan institutsional imkoniyat yoki loyihani tayyorlash resurslaridan mahrum.
Biroq pilot mamlakat sifatida tanlanish avtomatik ravishda moliyalashtirishni ochib bermaydi. Oʻzbekistonning ishtirokidan amaliy foyda qaysi aniq loyihalar ilgari surilishi, ushbu loyihalar investor talablariga qanchalik mos tarzda tuzilishi va qaysi xalqaro moliya institutlarining ularni qoʻllab-quvvatlashga tayyor ekanligiga bogʻliq boʻladi.
Moliyaviy maqsadlar va ularning ortidagi shartlar
Iqlim moliyasi ochilish muhokamalarida yetakchi mavzu bo'ldi. Kurum o'tgan yili Bokuda bo'lib o'tgan BMT iqlim konferensiyasida qabul qilingan majburiyatni eslatdi: 2035 yilga qadar rivojlanayotgan mamlakatlarga yiliga kamida 300 milliard dollar iqlim moliyasi ajratish. Jamoat va xususiy manbalardan yiliga kamida 1,3 trillion dollar miqdoridagi kengroq safarbarlik maqsadi ham kuchda qolmoqda.
Biroq muzokarachilar va tahlilchilar uzoq vaqtdan beri shuni ta'kidlab kelmoqdaki, sarlavha raqamlar voqeaning faqat bir qismini aks ettiradi. Rivojlanayotgan iqtisodiyotlar yuqori qarz olish xarajatlari, bankka taqdim etish mumkin bo'lgan loyihalarni tayyorlashda cheklangan imkoniyatlar va infratuzilmaga xususiy kapital jalb etishdagi qiyinchiliklar bilan duch kelishda davom etmoqda. BRIDGE aynan shu bo'shliqni to'ldirishga mo'ljallangan.
BMTning iqlim o'zgarishi bo'yicha doiraviy konventsiyasi (UNFCCC) Ijroiya kotibi Simon Stiel energetika o'tishini tezlashtirishning iqtisodiy asoslarini ta'kidlab, 2026 yilning birinchi yarmida qayta tiklanadigan energiya manbalari o'zgaruvchan yoqilg'i narxlariga ta'sirni kamaytirish orqali jahon iqtisodiyotiga 265 milliard dollar tejab berganini ko'rsatuvchi raqamlarga murojaat qildi.
Elektrlashtirish va binolar
Turk prezidentligi shuningdek "35 by 35" elektrlashtirish tashabbusini ilgari surmoqda: bu tashabbus 2035 yilga qadar elektr energiyasining yakuniy energiya iste'molida ulushini 35 foizga yetkazishni maqsad qiladi. Uning asosiy yo'nalishlari qayta tiklanadigan energiya ishlab chiqarishni kengaytirish, tarmoqlarni modernizatsiya qilish, saqlash tizimlarini joriy etish, energiya samaradorligini oshirish va sanoatning uglerod zichligini kamaytirish hisoblanadi. COP31 muzokaralariga raislik qiluvchi Avstraliyaning iqlim o'zgarishi va energetika vaziri Kris Bouen konferensiya investitsiyalarni jalb etish, infratuzilmani rivojlantirish va iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga yordam berishi kerakligini aytdi.
Alohida tashabbus — Antalya energiya samarali binolar kompakti — 2020 yil darajasiga nisbatan 2035 yilga qadar jahon bino fondining operatsion energiya zichligini 25 foizga kamaytirish maqsadini belgilaydi. O'zbekiston uchun, qaynab ketadigan yozgi harorat sovutish uchun elektr energiyasiga bo'lgan talabni keskin oshirib yuboradigan va shahar hududlarida turar-joy qurilishi jadal sur'atlar bilan kengayib borayotgan bu mamlakatda, binolarning energiya samaradorligini oshirish elektr tarmog'iga tushadigan yukni kamaytirishi va iste'molchilar uchun xarajatlarni pasaytirishi mumkin. Bunday choralarni amalga oshirish, biroq, qulay moliyalashtirishni, yangilangan texnik standartlarni hamda ishlab chiquvchilar va mulk egalari uchun iqtisodiy rag'batlarni talab etadi.
Suv va oziq-ovqat xavfsizligi diqqat markazida
COP31ning birinchi tematik kuni oziq-ovqat, qishloq xo'jaligi va sog'liqqa bag'ishlandi. Ishtirokchilar iqlim o'zgarishining oziq-ovqat xavfsizligiga, qishloq xo'jaligi barqarorligiga, suv resurslarini boshqarishga va jamoat sog'liqni saqlash tizimlariga ta'sirini muhokama qildi. Barqaror suv boshqaruvi, oziq-ovqat xavfsizligi va iqlim moslashuvini bog'laydigan tashabbus — Moviy ittifoq — alohida e'tiborga sazovor bo'ldi.
Markaziy Osiyo uchun bu masalalar o'tkir amaliy ahamiyat kasb etadi. Mintaqa bo'ylab sug'oriladigan qishloq xo'jaligi gidrologik sharoitlar o'zgarib borishi va uy xo'jaliklari, fermerlar hamda energetika sektori tomonidan talab o'sib borayotgani sababli tobora kuchayib borayotgan bosim ostida qolgan suv resurslariga katta darajada bog'liq.
Konferentsiyaning ochilishi Jahon meteorologiya tashkilotining global iqlim yangilanishi bilan ham bir vaqtga to'g'ri keldi: tashkilot ma'lumotlariga ko'ra, so'nggi 12 yil asbobiy kuzatuvlar tarixidagi eng issiq yillar bo'lib, oxirgi to'rt yil esa rekord darajadagi eng issiq to'rt yil qatoriga kirgan.
O'zbekiston uchun konferentsiya natijalari uchta sohada bevosita ahamiyat kasb etadi: iqlim moliyasiga kirish imkoniyati, energetika infratuzilmasining barqarorligi hamda suv va iqlim xavf-xatarlarining kuchayishiga moslashish. Xalqaro majburiyatlar aniq investitsiyalarga aylanishi yoki aylanmasligi ko'p jihatdan O'zbekiston va BRIDGE boshqa ishtirokchilarining tashabbus loyihalash bosqichidan amalga oshirish bosqichiga o'tishidan oldin shakllantira oladigan loyihalar portfelining sifatiga bog'liq bo'ladi.