Maqolani tinglash
Oʻzbekiston yirik davlat korxonasini sotayotganida, davlat aktivlari uchun mas'ul agentlik tanlov ishtirokchilarining yuqori mansabdor shaxslar yoki ularning qarindoshlari bilan aloqadorligini oʻzi tekshirmaydi — bu vazifa xalqaro maslahatchilarga, odatda «Katta toʻrtlik» hisobchilik firmalaridan biriga shartnoma asosida topshiriladi. Davlat Aktivlarini Boshqarish Agentligi (DABA) rahbari Sohibjon Murodov bu tartibni 8-oktabr kuni boʻlib oʻtgan matbuot anjumanida oshkor qildi; u davlat xususiylashtirgan mulk qudratli mansabdorlar oilalariga oʻtib ketmasligi uchun qanday choralar koʻrilishiga doir jurnalist savoliga javob berdi.
«Yirik aktivlarni sotishda manfaatlar toʻqnashuvining oldini olish maqsadida biz koʻp hollarda xalqaro maslahatchilarni jalb qilamiz», dedi Murodov. «Davlat Aktivlari Agentligi faqat buyurtmachi sifatida ish koʻradi. Tekshiruv va manfaatdor tomonlar bilan aloqalarni aniqlash agentlikning oʻzi tomonidan emas, balki xalqaro maslahatchi tomonidan shartnoma asosida amalga oshiriladi.» Uning aytishicha, mazkur maslahatchilar tenderlar haqiqatan ham raqobatbardosh ekanligini va manfaatlar toʻqnashuvi tufayli noqonuniy sotuvga olib kelishi mumkin boʻlgan holatlar mavjud yoki yoʻqligini aniqlashi kutiladi.
Tekshiruvlar nimani qamrab oladi — va nimani qamrab olmaydi
E-auksion elektron auktsion platformasi orqali amalga oshiriladigan sotuvlar uchun muayyan darajada avtomatlashtirilgan tekshiruv allaqachon mavjud. 2017-yil 27-iyulda imzolangan PP-3149-sonli prezident qarori ijro ishlarida boʻlgan aktivlarning elektron auksionlarida ayrim davlat organlari xodimlarining, shuningdek sotiladigan mulkni baholagan baholovchilarning ishtirok etishini taqiqlaydi. Murodov aytishicha, platforma ishtirokchilarni davlat axborot ma'lumotlar bazalari bilan avtomatik ravishda solishtiradi. Alohida aktivlar sotuvida tizim, shuningdek, mehnat munosabatlari axborot tizimiga tayanib, tanlov ishtirokchisi mulki sotilayotgan tashkilotda ishlaydimi yoki yoʻqligini tekshiradi.
Biroq 2017-yilgi qaror xususiylashtirish emas, balki ijro bilan bogʻliq aktivlar sotuvini tartibga soladi; xususiylashtirish esa alohida qonunchilik asosida amalga oshiriladi. 2024-yilda qabul qilingan Davlat mulkini xususiylashtirish toʻgʻrisidagi qonun tartib-taomillarni ochiqlik, teng raqobat va korrupsiyaga qarshi kurash tamoyillari asosida olib borishni talab qiladi.
Yirik bitimlar uchun DABA tanlov ishtirokchilaridan oxirgi benefitsiar egalarini oshkor qilishni talab qildi. 2025-yilda qishloq xoʻjaligi sug'urtachisi Uzagrosugurta xususiylashtirilganda, potentsial xaridorlar besh foizdan ortiq ulushga ega aksiyadorlarni va kompaniyalarining oxirgi egalarini koʻrsatishi shart edi. Nomzodlar, shuningdek, moliyaviy quvvat, sud jarayonlari tarixi, pul yuvishga qarshi kurash talablariga rioya qilish va xalqaro sanksiyalarga duchor boʻlish xavfi boʻyicha baholandi. Deloitte mazkur bitimda moliyaviy maslahatchi sifatida xizmat qildi; PwC mustaqil baholovchi vazifasini bajarди. MobiUz mobil operatorini sotishda agentlik xalqaro tenderni oʻtkazish, biznesni baholash va investor takliflarini koʻrib chiqish uchun Rothschild & Co, KPMG va Deloitte kompaniyalarini jalb qildi.
Koʻzga tashlanadigan boʻshliqlarga ega huquqiy asos
Oʻzbekistonda 2024-yil dekabr oyidan beri Manfaatlar toʻqnashuvi toʻgʻrisidagi Qonun kuchda. Qonunga koʻra, manfaatlar toʻqnashuvi — bu davlat xizmatchisinig shaxsiy manfaati uning rasmiy vazifalarini toʻgʻri bajarishiga taʼsir etgan yoki taʼsir etishi mumkin boʻlgan holat sifatida taʼriflanadi; bunday holatlarni aniqlash uchun yaqin qarindoshlar, oxirgi benefitsiar egalar, mehnat faoliyati qaydlari va boshqa davlat reestrlari maʼlumotlaridan foydalanish nazarda tutilgan. Murodov konstitutsiya har bir shaxsga mulk huquqini kafolatlashini taʼkidladi — bu shuni anglatadiki, davlat mansabdori bilan oilaviy aloqa oʻz-oʻzidan biror kishini aktivlar sotib olishdan mahrum etmaydi; muhim narsa — manfaatlar toʻqnashuvi mavjudligi va manfaatdor tomonlarning tender natijasiga taʼsir koʻrsatishi mumkinligi yoki mumkin emasligi.
Biroq qonun davlat organlariga yuklagan ichki manfaatlar toʻqnashuvi nazorati mexanizmi tashqi maslahatchilarning potentsial investorlar boʻyicha oʻtkazadigan tekshiruv (due diligence) mexanizmidan farq qiladi. Murodovning javoblari bir qator amaliy savollarni ochiq qoldirdi: maslahatchilar xaridorlarning mansabdorlar bilan aloqalarini aniqlash uchun qanday maʼlumotlarga ega boʻlishi, tekshiruvlar yirik xususiylashtirish jarayonidagi faqat saralangan nomzodlarga emas, balki barcha ishtirokchilarga nisbatan qoʻllanilishi-qoʻllanilmasligi va natijada necha nomzod nomzodlikdan chetlatilgani. Oʻtgan bitimlarning eʼlon qilingan shartlari metodologiyani aniq koʻrsatmaydi.