Maqolani tinglash
Oʻzbekiston GTL — kamida 3,42 milliard dollarga qurilgan mamlakatning eng qimmat sanoat inshootini — xususiylashtirish tayyorgarligi rasman boshlandi, biroq jarayonni boshqarayotgan agentlik zavodning joriy moliyaviy faoliyatini hali oshkor etmagan, sobiq rahbarlarini qamrab olgan jinoiy sud jarayoni esa yopiq eshiklar ortida davom etmoqda.
Davlat Aktivlarini Boshqarish Agentligi (SAMA) 8 oktabr matbuot anjumanida gaz-suyuqlik zavodi uchun xususiylashtirish kontseptsiyasi ishlab chiqilganini tasdiqladi. SAMA rahbari Sohibjon Murodov tayyorlov ishlari hozirda zavodning moliyaviy va operatsion holatini baholash, muammolarni aniqlash hamda mulkchilik oʻzgarishining ehtimoliy oqibatlarini tahlil qilishga qaratilganini aytdi. U eʼlonni ataylab tor doirada ifodalashga harakat qildi. "Xususiylashtirish bosqichi, maʼlum maʼnoda, boshlandi", — dedi u. "Bu belgilangan muddatda sotiladi degani emas — bu shu muddat ichida xususiylashtirish boʻyicha ish boshlanadi deganidir."
2025-yil 21-apreldagi prezident farmoni Oʻzbekiston GTLdagi — oʻsha paytda davlat energetika kompaniyasi Oʻzbekneftegaz tasarrufidagi — 100 foizlik ulushni xususiylashtirish, tayyorlov choralarini 2025-yilning uchinchi choragida boshlash va ochiq auksionni 2026-yilning ikkinchi choragida eʼlon qilishni buyurgan edi. 2026-yil oktabriga qadar zavod sotuvga qoʻyilmagan edi.
SAMA shuningdek dastlabki ommaviy taklif (IPO) imkoniyatini ham koʻrib chiqmoqda. Murodov yirik xalqaro tashkilotlar allaqachon agentlikka murojaat qilib, IPOda ishtirok etish va ozchilik ulushlarini sotib olishga qiziqish bildirganini aytdi. Hech qanday shartlar, taklif etilayotgan ulush hajmi va IPO muddatlari eʼlon qilinmagan.
Faqat Qisman Koʻrinadigan Qarz Yuki
Zavodning joriy moliyaviy ahvoli va qarzining qancha qismi toʻlanganiga doir toʻgʻridan-toʻgʻri savol berilganda, Murodov oʻzida bu raqamlar yoʻqligini tan oldi. "Moliyaviy faoliyat haqida, ochigʻini aytsam, menda bevosita maʼlumot yoʻq", — dedi u, joriy moliyaviy koʻrsatkichlarni SAMA ijtimoiy tarmoq sahifalarida alohida eʼlon qilishga vaʼda berib.
Ommaga ma'lum bo'lgan ma'lumotlar Uzbekistan GTL ning o'z veb-saytidan olingan. 2026-yil 16-iyun holatiga ko'ra, zavodning xorijiy kreditlari bo'yicha to'lanmagan asosiy qarz 838,2 million dollarni tashkil etgan. To'lovlar boshlanganidan beri taxminan 1,46 milliard dollar — ya'ni dastlabki kredit asosiy summasining 63,6 foizi — qaytarib berilgan. Eng yirik qolgan kreditor — Xitoy taraqqiyot banki bo'lib, unga 1,2 milliard dollarlik dastlabki kreditdan 483,6 million dollar qarzdorlik mavjud. Janubiy Koreyaning eksport-import banki (KEXIM) ga 201,5 million dollar qarzdorlik bor; Koreya savdo sug'urtachisi K-SURE tomonidan qoplanadigan kreditlar bo'yicha qolgan qoldiq 112,8 million dollarni tashkil etadi; KEXIM kafolatlangan ob'ektlar bo'yicha esa yana 40,3 million dollar qolgan.
Rossiya kreditorlariga to'liq to'lov amalga oshirilgan. Gazprombankdan olingan 120 million dollarlik kredit va Rossiyaning eksport-import bankidan olingan, keyinchalik Gazprombank tomonidan sotib olingan 100 million dollarlik kredit — ikkalasi ham 2023-yil 28-fevralda muddatidan oldin yopilgan. 2025-yilda kreditorlar ro'yxati yanada o'zgardi: KEB Hana Bankning Singapur filiali KEXIM kafolatlangan qarzning bir qismini va 30 million dollarlik K-SURE qoplanadigan kreditni sotib oldi, MUFG Bankning London filiali esa avval Credit Suisse ga tegishli bo'lgan, keyinchalik UBS tarkibiga qo'shilgan da'volarni o'z zimmasiga oldi.
Ushbu raqamlar faqat to'lanmagan asosiy qarzni qamrab oladi. Ular hisoblangan foizlar yoki boshqa shartnomaviy majburiyatlarni o'z ichiga olmaydi — shuningdek, Amerika sanoat-gaz kompaniyasi Air Products bilan tuzilgan tarkiban alohida uzoq muddatli majburiyatni ham hisobga olmaydi.
2023-yil may oyida O'zbek hukumati va O'zbekneftegaz 1 milliard dollarlik shartnoma imzoladi, unga ko'ra Air Products zavodning sanoat-gaz ishlab chiqarish aktivlarini — havo ajratish qurilmalari hamda sintez-gaz va vodorod uskunalarini o'z ichiga olgan holda — sotib oldi va ularni boshqarish hamda zavod uchun zarur gazlarni yetkazib berish majburiyatini oldi. Bitim 15 yilga tuzilgan bo'lib, O'zbekiston muddati oxirida aktivlarni qaytarib sotib olish huquqini saqlab qoladi. Air Products ishlab chiqarish hajmining to'liq kerak yoki kerak emasligi qat'i nazar, belgilangan oylik to'lovni oladi. Kompaniya ushbu tartibni oddiy aktiv sotish emas, balki moliyaviy operatsiya sifatida tasniflaydi; 2025-yil 30-sentabr holatiga ko'ra, u o'z kitoblarida ushbu bitim bilan bog'liq taxminan 1 milliard dollarlik moliyaviy debitorlik qarzini ko'rsatgan. Uzbekistan GTL ning har qanday potentsial xaridori qolgan bank qarzlari bilan birga ushbu uzoq muddatli to'lov majburiyatini ham meros qilib oladi.
Nuqsonlar, quvvati pasaytirilgan zavod va jinoiy jarayon
Qashqadaryo viloyatida Sho'rtan gaz-kimyo majmuasi yaqinida joylashgan va 2021-yil dekabr oyida Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan ishga tushirilgan zavod tabiiy gazni suyuq neft mahsulotlariga aylantirish uchun gaz-suyuqlik texnologiyasidan foydalanadi. Uning loyiha quvvati yiliga 3,6 milliard kub metr gaz bo'lib, yiliga 724 000 tonna dizel yoqilg'isi, 307 000 tonna aviatsiya kerosini, 437 000 tonna nafta va 53 000 tonna suyultirilgan gaz ishlab chiqaradi.
Amalda zavod yillar davomida ushbu quvvatdan ancha past ishladi. 2026-yil iyul oyida Toshkentda boshlangan sud jarayoni buning sabablarini qisman oydinlashtirdi. Javobgarlar qatorida O'zbekneftegaz ning sobiq raisi Bahodir Sidiqov va yana sakkiz kishi bor. Ishning bir qismi zavodning Air Products va qurilish pudratchisi Enter Engineering bilan munosabatlariga tegishli.
31-iyul kuni bo'lib o'tgan tinglovda Sidiqov sudga qurilish yakunlangandan so'ng 2 400 dan ortiq nuqson va kamchilik aniqlanganligi, jumladan uchta asosiy qurilmada — xususan havo ajratish uskunalarida — taxminan 50 ta jiddiy xato borligi haqida ma'lumot berdi. Uning so'zlariga ko'ra, shu sababli zavod quvvatining taxminan 72 foizida ishlagan. U shuningdek, kredit shartnomalari tarkibiga kiritilgan samaradorlik ko'rsatkichlariga erishilmaganlik deyarli 2,4 milliard dollarlik muddatidan oldin to'lov talabi xavfini tug'dirganini aytdi; Iqtisodiyot va moliya vazirligi kafillik qilganligi sababli, ushbu majburiyat davlatga yuklanishi mumkin edi.
Vaziyatni hal qilish uchun Air Products jalb etilganini Sidiqov aytdi. Amerika kompaniyasi nuqsonlarni bartaraf etish xarajatlarini moliyalashtirishga rozi bo'ldi, pudratchi Enter Engineering esa keyinchalik ushbu xarajatlarni qoplashi kerak edi. Uning sobiq o'rinbosari Baxtiyor Anarqulov uch yil davomida ta'mirlash ishlari taxminan 56 million dollarga tushganini aniqlashtirdi. Alohida nizo O'zbekneftegaz ning kafolatli majburiyatlar bo'yicha Enter Engineering o'rniga Air Products ga to'lagan taxminan 21,4–21,8 million dollarlik to'lovga tegishli. Sidiqov Air Products bilan hisob-kitob qilish loyihani saqlab qolish va xalqaro investorlarning ishonchini mustahkamlash uchun zarur bo'lganini ta'kidladi. Javobgarlarning hech biri aybini tan olmagan. Avgust oyida jarayon yopiq majlisga o'tdi.
O'zbekneftegaz 2025-yil dekabr oyida zavodning ishga tushirilganidan to'rt yil o'tib nihoyat to'liq quvvatga erishganini e'lon qildi. O'sha paytda bo'lib o'tgan ichki yig'ilishda sobiq rais Abdug'ani Sanginov yillar davomida davom etgan muammolarni tanqid qildi: texnologik kamchiliklar to'liq bartaraf etilmagan va rejalashtirilmagan to'xtashlar davom etgan, bu ikkalasi ham zavodning moliyaviy barqarorligiga salbiy ta'sir ko'rsatgan. Rahbariyat rejalashtirilmagan to'xtashlar sabablarini tahlil qilish, texnologik xavflarni bartaraf etish va 2026-yilda ishlab chiqarishni 15–20 foizga oshirish, shu bilan birga ichki ta'minotni qisqartirmasdan qo'shimcha tabiiy gaz xom ashyosi topish vazifasini oldi.
Zavodning muammoli ish tarixi allaqachon kredit-reyting agentliklarining e'tiborini tortgan edi. S&P 2023-yil oxirida Uzbekneftegaz reytingini BB−dan B+ga tushirdi — kompaniyaning yuqori qarz yuki va GTL zavodining quvvatdan past ishlashi sabab ko'rsatildi; 2025-yilda esa reyting qayta oshirildi.
Xususiylashtirish tayyorgarliklari davom etar ekan, bir qator muhim savollar hamon javobsiz qolmoqda: zavodning hozirgi daromadliligi, uning shartnomaviy majburiyatlarining to'liq hajmi, faoliyatining barqarorligi va kelajakdagi investor uni qanday shartlarda sotib olishi. SAMA moliyaviy ma'lumotlarni e'lon qilishga va'da bergan; biroq hali buni amalga oshirmagan.