Maqolani tinglash
Osiyo Taraqqiyot Bankining muddati tugamagan kreditlaridan 760 million dollardan ortig'i hozirda O'zbekistonning uzoq g'arbidagi avtonom respublika — Qoraqalpog'istonga yo'naltirilgan bo'lib, bu mamlakatdagi ADB-ning barcha faol kredit portfelining beshdan bir qismini tashkil etadi. Ushbu majburiyatning ko'lami oktyabr oyining o'rtalarida yaqqol namoyon bo'ldi: bank mintaqada qurilayotgan yoki yaqinda yakunlangan loyihalarni ko'zdan kechirish uchun jurnalistlarga media-tur uyushtirdi.
ADB 1995 yildan beri O'zbekiston bilan hamkorlik qilib kelmoqda va shu davr mobaynida kreditlar, grantlar, kafolatlar hamda texnik yordam ko'rinishida 15 milliard dollardan ortiq mablag' ajratgan. Joriy portfelda Qoraqalpog'istonning 20 foizlik ulushi bank tomonidan ongli ravishda tanlangan qaror sifatida baholanmoqda. ADB-ning O'zbekistondagi vakolatxonasi direktori Kanokpan Lao Araya Nukusdagi Berdax nomidagi Qoraqalpog'iston Davlat universitetida bo'lib o'tgan ochilish tadbirida jurnalistlarga mintaqaning iqlim o'zgarishlariga ta'sirchanligini, sovet davridagi infratuzilma tanqisligini va Markaziy Osiyoga tranzit yo'lak sifatidagi strategik ahamiyatini resurslarni shu yerga to'plashni asoslab beruvchi omillar sifatida ta'kidladi.
"Qoraqalpog'iston O'zbekistonni boshqa mintaqalar bilan bog'lovchi muhim darvoza hisoblanadi. Bu hudud iqlim o'zgarishidan jiddiy zarar ko'rgan. Mintaqani tubdan o'zgartirish, qayta tiklanadigan energiyaga va yoshlarga sarmoya kiritish uchun aynan hozir eng qulay vaqt,"
— dedi u.
Respublikada 2,16 million nafar — O'zbekiston aholisining taxminan 5,5 foizi — kishi istiqomat qiladi; bu ko'rsatkich 2050 yilga borib 400 000 kishiga ko'payishi prognoz qilinmoqda. ADB tomonidan moliyalashtirilayotgan beshta loyiha faqat Qoraqalpog'istonda amalga oshirilmoqda; yana ettita milliy loyihada esa Qoraqalpog'iston komponenti mavjud.
Ichimlik suvi: o'n yillar davomida to'planib qolgan muammoni bartaraf etish
Sayohat davomida ko'zga tashlanган eng dolzarb ijtimoiy muammo ichimlik suvi ta'minoti bo'ldi. 2019-yilgi prezident farmoni Amudaryo, Beruniy, Qorauzak, Qo'ng'irot, Nukus va Mo'ynoq — oltita tumanda aholiga va korxonalarga markazlashtirilgan tozalangan suv yetkazib berish uchun 145 million dollarlik ADB kreditini tasdiqladi; 2026-yilga qadar 326 000 doimiy foydalanuvchiga xizmat ko'rsatish maqsad qilib belgilangan.
Nukus tumanida 11,4 million dollarlik loyiha allaqachon natija berdi: Madaniyat, Abadan va Kerder — uchta suv taqsimlash inshooti qayta qurildi, taxminan 263 kilometr yangi quvur tortildi. Tumandagi qamrov 68,4 foizdan 89,7 foizga ko'tarildi, 35 aholi punktidagi 31 100 nafar aholi birinchi marta markazlashtirilgan ichimlik suviga ulandi. Mahalliy aholi artezian quduqlaridan bir necha kilometr masofada arava yoki piyoda suv tashib kelgan yillarini esladi; endi ularning uylarida suv ulanmasi bor.
Amudaryo tumanida 220 000 kishi yashaydi, ammo ularning yarmigina markaziy tarmoqqa ulangan edi; hozir ikkita yirik loyiha amalga oshirilmoqda. 13 million dollarlik ADB moliyasidagi Manghit suv tozalash inshooti qurib bitkazildi. U Amudaryo daryosidan loyqa suv olib, cho'ktirish havzalari va filtrlash tizimlaridan o'tkazadi hamda sutkasiga 40 000 kubometr suv tozalay oladi — bu 200 000 kishini ta'minlash uchun yetarli. Inshootni uy-joylarga ulash uchun 260 kilometr taqsimlash quvuri tortishni ko'zda tutgan ikkinchi, 29 million dollarlik loyiha 95 foiz bajarilgan bo'lib, 2026-yil oxirigacha yakunlanishi kutilmoqda. Ishga tushirilgach, birlashtirilgan tizim tumandagi qamrovni 50 foizdan 82 foizga ko'taradi, 70 000 kishi birinchi marta quvurli suv oladi. Hozirda 110 000 kishiga xizmat qilayotgan eski inshoot tugatiladi va uning foydalanuvchilari yangi tarmoqqa o'tkaziladi.
Qoraqalpog'iston suv ta'minoti aksiyadorlik jamiyati direktor o'rinbosari Jamolidddin Sagatkaliyev Qoraqalpog'iston bo'yicha markazlashtirilgan ichimlik suvi bilan qamrov hozirda 75,1 foizni tashkil etishini aytdi.
Sayohatdagi ADB ekspertlari mintaqa deyarli to'liq paxta sug'orishiga mo'ljallangan sovet davri kanal infratuzilmasini meros qilib olganini ta'kidladi. Bu tarmoq shunchalik yemirilganki, suv yo'qotishlari juda katta; ekspertlar Qoraqalpog'istonda suv tanqisligi yanada kuchayishi kutilayotganini ogohlantirdi va kanallarni ta'mirlashni ichimlik suvi ishlari bilan bir qatorda ustuvor vazifa sifatida belgiladi.
Yo'llar va qayta tiklanadigan energetika
Sayohat doirasida 48,7 million dollarlik yo'l loyihasi ham ko'rib chiqildi: Xo'jayli, Beruniy va Qorauzak tumanlari orqali o'tadigan to'rt qatorli magistralning 25 kilometrlik bo'limi qayta qurilmoqda. Ishlar 2024-yilda boshlangan bo'lib, shu yil yakunlanishi kutilmoqda. 18 santimetrlik asos qatlami ustiga 27 santimetrlik beton qoplama yotqizilgan, xalqaro standartlarga javob beradigan yangilangan yo'l loyihalash tezligini soatiga 60 kilometrdan 120 kilometrga ko'taradi. Bu bo'lim taxminan 1 850 kilometrni qamrab oluvchi Andijon–Qoraqalpog'iston yo'nalishining bir qismi bo'lib, mazkur yo'nalishning 240 kilometri allaqachon qayta qurilgan. Mahalliy tadbirkorlardan biri jurnalistlarga shunday dedi: ilgari chuqurli yo'llarda ba'zan soatiga atigi 10 kilometr tezlikda 12–14 soat davom etgan safar endi 3–4 soatga tushdi; yo'nalish Turkiya, Belarus, Rossiya, Qozog'iston va Tojikistonga tovar eksport qilishda ham qo'llanilmoqda. Hozirgi 25 kilometrlik bo'limda taxminan 300 ishchi band.
Sayohatning so'nggi nuqtasi Qorauzak tumanidagi Nukus-2 shamol elektr stansiyasi bo'ldi; uni Saudiya Arabistonining ACWA Power kompaniyasi qurmoqda. Inshoot har biri 8 megavatt quvvatga ega 26 ta turbinadan iborat bo'lib, loyiha bosh ijrochi direktori Sardorbek Mahmudovning so'zlariga ko'ra, bu turbinalar minora balandligi 138 metr, qanotlari yer sathidan 170 metrgacha yetishi bilan hozirda Markaziy Osiyoda ishlaydigan eng baland va eng yirik shamol turbinalari hisoblanadi. 44 kilometrlik uzatish liniyasi stansiyani milliy tarmoq operatori Uzbekistan National Electric Networks ning Beruniy podstansiyasiga ulaydi. Umumiy o'rnatilgan quvvat 200 megavatt bo'lib, hozirda ishga tushirilayotgan 100 megavattlik batareya saqlash tizimi bilan to'ldiriladi. Loyihaning umumiy qiymati 258,9 million dollar, shundan 51 million dollardan ko'prog'i ADB kreditlari hisobidan. Mahmudov to'liq ishga tushirilgach, stansiya bir vaqtning o'zida 300 000 uy-joyni ta'minlay olishini aytdi.
Ta'limdagi infratuzilma kamchiligi ham sayohat davomida ko'tarildi, garchi hali aniq loyiha e'loni bilan qo'llab-quvvatlanmagan bo'lsa-da. Ochilish tadbirini o'tkazgan Berdax nomidagi Qoraqalpog'iston Davlat universiteti 5 000 talabaga mo'ljallangan, ammo hozir 28 000 talaba o'qimoqda; darslar to'rt smenada kechki soat 21:00 gacha davom etadi. Universitet rektori bu nomutanosiblikni tan oldi, ADB tahlilchilari esa yangi ta'lim muassasalari va sog'liqni saqlashni yaxshilashni jismoniy infratuzilma bilan bir qatorda ustuvor yo'nalishlar sifatida ko'rsatdi.