Maqolani tinglash
Har kuni 3 000 tonnagacha Toshkent axlati Ohangaron tumanidagi Ohangaron poligoniga kelib tushadi — bu maydon yarim asrdan ortiq vaqt davomida poytaxt chiqindilarini qabul qilib kelmoqda, o'tgan yilgi yozgi issiqlik to'lqini paytida yong'in chiqdi va milliy ekologiya regulyatori hali ham uni qonuniy ravishda foydalanishga topshirilmagan deb hisoblaydi.
Rasmiy Ruxsatsiz Ishlaётgan Yangi Maydon
Dastlabki Ohangaron poligoni 1970-yilda taxminan 18 metr chuqurlikdagi jarlikda barpo etilgan bo'lib, keyinchalik 59 gektarni egalladi. 2019-yilga kelib u 98–99 foizga to'lib qoldi. Chiqindilar kelishda davom etdi — 2023-yilga kelib kuniga 2 300 tonnadan ortiq — buldozerlar va kompaktorlar yordamida zichlashtirildi hamda har ikki metrlik chiqindi qatlamining orasiga 30–40 santimetrlik tuproq qatlami yotqizildi; bu usul yonuvchan metanni ushlab turish va alangalanish xavfini kamaytirish maqsadida qo'llaniladi.
Eski maydon to'lib qolishiga yaqinlashganda, uning yonida yangi poligon qurishga buyurtma berildi. Xitoy kompaniyasi Stecol-Power China Guiyang va o'zbek kommunal operatori Maxsustrans-ISHB o'rtasidagi shartnoma 2022-yil dekabrda imzolandi. Yangi inshoot 31,2 gektarni egallaydi; maxsus qoplama bilan jihozlangan uchta chuqur 24,4 gektarni tashkil etib, umumiy sig'imi 7,66 million kub metrni tashkil qiladi — loyiha bo'yicha bu taxminan 12 yillik ish uchun yetarli. Inshootning asosi grunt suvlariga sizot suvlarning o'tishini oldini olish uchun bentonit va geosintetik materiallardan iborat to'rt qatlamli to'siq bilan muhrlangan. Shuningdek, ikkita 60 tonnali elektron tortish ko'prigi, sakkizta 360 gradusli kamera va 1,8 kilometrlik kirish yo'li o'rnatildi.
Maxsustrans qurilish 2024-yil sentyabrda yakunlanganini va maydon davlat qabul komissiyasi dalolatnomasi asosida foydalanishga topshirilganini aytadi. Ekologiya va iqlim o'zgarishlari bo'yicha milliy qo'mita 2026-yil iyulda boshqacha ma'lumot berdi: Yangi Hayot mahallasidagi qurilish 2021-yilda boshlangan, hali tugallanmagan va inshoot hech qachon rasmiy ravishda foydalanishga topshirilmagan. Biroq Maxsustrans-ISHB 2025-yil mayidan beri Toshkentning maishiy chiqindilarini u yerga tashlab kelmoqda.
Kundalik faoliyatni nazorat qiluvchi poligon direktori Alisher Muradov maydonning rasmiy maqomi haqida ma'lumotga ega emasligini aytdi. Uning amaliy dalili qat'iy edi: "Agar poligon noqonuniy ishlayotgan bo'lsa, bizga bir yil davomida ishlatishga ruxsat berilmagan bo'lardi. Bu yerga har kuni uch ming tonna axlat keladi. Bir yilda qancha bo'lishini hisoblang va hammasi qayerga ketishini so'rang. Eski poligon allaqachon to'lib ketgan edi."
Yozgi Yong'in va Havo Ko'rsatkichlari
O'tgan yil g'ayritabiiy issiqlik to'lqini davrida yangi maydonda uch-to'rt kun davom etgan yirik yong'in chiqdi. Muradov bir vaqtning o'zida bir necha joyda alangalanish sodir bo'lganini ta'rifladi: "Bir joyni o'chirishni boshlaymiz, boshqa joyda yonib ketadi. Men yong'in bitta nuqtadan tarqalayapti deb o'yladim. Yo'q — u bir vaqtning o'zida turli joylarda boshlandi. Hamma joyda bir vaqtda bo'lish jismonan mumkin emas edi." Xodimlar evakuatsiya qilinmadi; ular yong'inni maydonning o'z texnikasi va tuproq yoyish uchun Maxsustrans tomonidan taqdim etilgan qo'shimcha transport vositalari yordamida o'zlari o'chirdi. Favqulodda xizmatlar chaqirilmadi. Yong'indan so'ng faol chuqurning barcha 24 gektari qo'shimcha tuproq qatlami bilan qoplandi va tungi-kunduzgi navbat smenalari joriy etildi.
Bu maydonda 15 yillik ish tajribasiga ega anonim xodim yanada keskinroq ma'lumot berdi. U yong'inlarni qisman chiqindi qatlamlari ostida to'planadigan gazga bog'ladi: "Avval kichik yong'in chiqdi, keyin shamol uni tarqatdi. Yerdan gaz chiqsa, portlab yonib ketadi." U kelajakdagi yong'inda alanganing perimetr atrofidagi himoya chizig'ini oshib o'tishidan qo'rqishini aytdi. U har uch kunda bir marta 24 soatlik smenada ishlaydi va 12 soatdan so'ng boshi og'riy boshlashini aytdi. "Agar har kuni bu yerda ishlashim kerak bo'lsa, uddalay olmasdim," dedi u. U shuningdek Muradovning xodimlarga har kuni tibbiy ko'rik o'tkaziladi degan da'vosini ham inkor etdi: "Yo'q, hech kim tekshirmaydi. Yiliga bir marta tibbiy ko'rik bo'ladi — hammasi shu."
Iyul oyida o'tkazilgan havo sifati o'lchovlari bir necha ifloslantiruvchi modda bo'yicha ruxsat etilgan me'yorlardan oshib ketganini ko'rsatdi: uglerod oksidi ruxsat etilgan darajadan 10,7 marta, formaldegid 12,2 marta, azot dioksidi 12,8 marta va oltingugurt dioksidi 9 marta yuqori bo'ldi. Poligonning atrof-muhitga ta'sirini baholagan ekolog Nina Pikul sharqdan yoki janubi-sharqdan shamol esganida yonish mahsulotlari va yoqimsiz hidning poytaxtning turar-joy tumanlariga yetib borishi mumkinligini aytdi. U ekologiya politsiyasi va Ekologiya qo'mitasi poligon rahbariyatiga nisbatan ma'muriy ishlar qo'zg'atganini, operatör Maxsustransga esa atmosfera ifloslanishi uchun 683,87 million so'm miqdorida kompensatsiya to'lovlari belgilanib, materiallar sudga yuborilganini ta'kidladi.
Metan, er osti suvlari va muammoni ko'mib tashlashning chegaralari
Tuproq bilan qoplangan va rasman rekultivatsiya qilingan deb tasniflangan eski poligon o'ziga xos xavflarni keltirib chiqarmoqda. Ob'ektga tashrif buyurgan jurnalistlar havoda kuchli gaz hidini sezganliklarini ma'lum qildi. Poligon gazini chiqarish uchun mo'ljallangan qora quvurlar yuzada cho'zilgan; ularning ba'zilarining yuqori uchlari oddiy plastik shishalar bilan berkitilgan. Xodimlar quvurlar xorijiy kompaniyaning gaz loyihasiga tegishli ekanligini aytdi, biroq hech qanday ishlaydigan yig'ish yoki qayta ishlash tizimi ko'zga tashlanmadi. Ba'zi plastik qismlar issiqlik ta'sirida deformatsiyaga uchragan edi.
Gaz infratuzilmasi 2018-yilda hukumat tomonidan tasdiqlangan investitsiya loyihasiga borib taqaladi. Ushbu loyiha doirasida Janubiy Koreya kompaniyasi Sejin G&E Axangaran va Maydontal ob'ektlarida poligon gazidan elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun kamida 16 MVt quvvatga ega uskunalar o'rnatishi va taxminan 55 million dollar investitsiya kiritishi ko'zda tutilgan edi. Keyinchalik loyiha vorisi bo'lgan Sejin UZ tomonidan davom ettirildi. 2026-yil boshiga kelib rasmiy ma'lumotlarga ko'ra 253 ta quduq burg'ulangan va quvurlar yotqizilgan — ammo elektr energiyasi ishlab chiqarish bosqichi hali amalga oshmagan.
Pikul xavf-xatarlar havo sifatidan tashqariga ham chiqishini ogohlantirib o'tdi. Chiqindilar qatlamlari orqali sizib o'tgan yomg'ir suvi ifloslangan filtrat suyuqligiga aylanib, er osti suvlariga yetib borishi mumkin — bu cheklangan suv resurslariga ega quruq iqlimli mamlakat uchun jiddiy muammo hisoblanadi. Organik chiqindilarning chirishi asosan metan va karbonat angidriddan iborat biogaz hosil qiladi, bu esa ham yong'in xavfini, ham issiqxona gazlari emissiyasini kuchaytiradi. U Toshkentning har bir mahallasida plastik, shisha, qog'oz va metall uchun rangli saralash idishlarini o'rnatishni, oziq-ovqat chiqindilarini alohida yig'ishni va o'tkazma stansiyalarda avtomatlashtirilgan saralash liniyalarini joriy etishni talab qildi. Xitoyning to'g'ridan-to'g'ri investitsiyalari hisobiga moliyalashtiriladigan chiqindilardan energiya ishlab chiqarish zavodi qurilmoqda va u poligonga kelib tushayotgan chiqindilar hajmini qisqartirishi kutilmoqda. Biroq Muradov ham, anonim xodim ham bitta ob'ektning kunlik 2 500–3 000 tonna chiqindini qayta ishlashga qodir bo'lishiga shubha bilan qaradi.
Sutka bo'yi ishlaydigan 53 nafar xodimni boshqaradigan Muradov muqobil variantlarning yo'qligini ochiqchasiga tan oldi: "Siz: biz hali tayyor emasmiz, yerga o'zingiz qarang, axlatni uyda saqlang, deb ayta olmaysiz. Biz qabul qilamiz va ishlaymiz." Anonim xodimning xulosasi esa yanada shaxsiy tus oldi. U 15 yildan beri bu ob'ektda ishlayapti — sharoitlar unga mos kelgani uchun emas, balki boqishi kerak bo'lgan oilasi bor. "Maosh biroz kamroq, — dedi u, — lekin bizda boshqa tanlov yo'q."