Maqolani tinglash
Samruk-Qazyna bosh ijrochi direktori va Qozogʻiston milliy temir yoʻl kompaniyasi rahbarining 2026-yil 11-noyabr kuni hibsga olinishi mamlakatning eng strategik ahamiyatga ega korxonalarini — neft konlaridan va uran shaxtalaridan tortib temir yoʻllar va elektr tarmogʻigacha — nazorat qiluvchi xolding kompaniyasiga diqqatni qaratdi. 2025-yil oxiriga kelib fond 326 ta kompaniyada 254 000 dan ortiq xodimni ish bilan taʼminlagan holda taxminan 88 milliard dollarlik aktivlarni boshqargan.
Qozogʻistonning Milliy Xavfsizlik Qoʻmitasi tarkibida faoliyat yurituvchi korrupsiyaga qarshi xizmati 2023-yil apreldan beri Samruk-Qazynaga rahbarlik qilgan Nurlan Jakupov va 2026-yil iyuldan beri milliy temir yoʻl operatori Qozogʻiston Temir Joʻly (KTZ) boshligʻi lavozimida ishlagan, avval esa fondning oʻzida yuqori lavozimlarda xizmat qilgan Yeljas Otinshiyevni hibsga oldi. Tergov sudi 14-noyabr kuni ikkala shaxs uchun ham sudgacha qamoqda saqlashga sanksiya berdi. Aniq ayblovlar oshkor etilmagan boʻlib, ikkala shaxs ham hali sud tomonidan aybdor deb topilmagan.
Prezident Qosim-Jomart Toqayev 13-noyabr kuni Xavfsizlik Kengashi majlisida ushbu ishni davlat kompaniyalaridagi korrupsiyaning koʻlamini koʻrsatuvchi jiddiy belgi sifatida tavsiflab, Qozogʻistonning obro-eʼtiboriga zarar yetkazilishi xavfidan ogohlantirib, hukumatga 24-noyabrgacha davlat kompaniyalaridagi korrupsiya xavflarini kamaytirish boʻyicha takliflar kiritishni topshirdi. Fond direktorlar kengashiga raislik qiluvchi Bosh vazir Oljas Bektenov 18-noyabr kuni investorlar va kreditorlarga Samruk-Qazyna investitsiya dasturlarini davom ettirishi va moliyaviy majburiyatlarini oʻz vaqtida bajarishi haqida maʼlum qilib, kengash nazoratini kuchaytirish, ichki auditni takomillashtirish va korrupsiyaga qarshi himoyani mustahkamlashga vaʼda berdi. Yangi bosh ijrochi direktor tayinlanishi kutilmoqda.
Inqiroz vositasidan sanoat konglomeratiga
Samruk-Qazyna 2008-yil oktyabr oyida oʻsha paytdagi prezident Nursultan Nazarboyev tashabbusi bilan Samruk davlat xolding kompaniyasi va Qazyna Barqaror Rivojlanish Fondi birlashtirilishi orqali tashkil etildi. Vaqt tasodifiy tanlanmagan edi: Qozogʻistonning bank va qurilish tarmoqlari jahon moliyaviy inqirozi tufayli katta zarba koʻrgan, 2008-yil noyabrgacha esa hukumat yangi tashkilotni 10 milliard dollarlik inqirozga qarshi dasturning asosiy vositasi sifatida belgilagan edi. Fondni tartibga soluvchi alohida qonun 2012-yil fevralda qabul qilingan; Qozogʻiston hukumati uning yagona aksiyadorligicha qolmoqda.
2013-yil may oyida Nazarbayev Baiterek Milliy Boshqaruv Xoldingini tashkil etish toʻgʻrisida farmon imzoladi; ushbu xolding ilgari davlat idoralari va Samruk-Qazyna tomonidan boshqarilgan oʻnta rivojlanish institutini oʻz ichiga oldi. Mazkur ajratish Baiterekka rivojlanish moliyasini boshqarish vazifasini yukladi va Samruk-Qazynani faoliyat yuritayotgan bizneslarni boshqarishga yoʻnaltirdi — bu farq fondning qanday ishlashini tushunish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Davlat moliyaviy zaxiralarini investitsiya qiladigan suveren boylik fondlaridan farqli oʻlaroq, Samruk-Qazyna uzoq muddatli qaytarilish davrlariga ega infratuzilma loyihalari kabi davlat topshiriqlarini bajarish bilan bir vaqtda tijorat jihatidan samarali boʻlishi kutilayotgan kompaniyalarni boshqaradi.
Fond KTZ, gaz kompaniyasi QazaqGaz, energetika kompaniyasi Samruk-Energy, pochta operatori Kazpost va togʻ-kon kompaniyasi Tau-Ken Samrukka toʻliq egalik qiladi. U milliy tarmoq operatori KEGOC, Kazakhtelecom, neft va gaz ishlab chiqaruvchisi KazMunayGas hamda dunyodagi eng yirik uran ishlab chiqaruvchisi Kazatompromda nazorat ulushlariga ega. 2025-yilda guruhning yillik umumiy daromadi taxminan 36 milliard dollarga yetdi.
Xalqaro valyuta fondining iqtisodchilari Dyna Heng va Thomas Piontek tomonidan 2026-yil fevralida oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, 2024-yil oxirida Samruk-Qazyna aktivlari Qozogʻiston yalpi ichki mahsulotining 31 foiziga teng boʻlgan, qarzlari esa YaIMning taxminan 12 foizini tashkil etgan. Faqat KazMunayGas xolding kompaniyasining umumiy aktivlarining taxminan yarmini tashkil etdi. XVF iqtisodchilari fond va shunga oʻxshash davlat xolding kompaniyalari davlat dasturlarini milliy byudjetdan tashqarida moliyalashtirishi haqida ogohlantirdi; ularning balans kengayishi davlat xarajatlari sifatida hisobga olinganida, Qozogʻistonning neft tushumlarisiz fiskal defitsiti 2024–2025-yillarda rasmiy koʻrsatkichlarga nisbatan YaIMning taxminan 3,5 foiz punktiga yuqori boʻlgan boʻlar edi. Ular ushbu byudjetdan tashqari xarajatlarni kuchliroq nazorat qilishga chaqirdi.
Boshqaruv Muvaffaqiyatsizliklarining Qayd Etilgan Tarixi
Hibsga olishlar toza institutsional rekord fonida yuz bermadi. Qozogʻiston Oliy Audit Palatasi 2025-yil 28-noyabrda fondning faoliyatidagi muhim kamchiliklarni aniqlagan xulosalarini eʼlon qildi. Fondning 2018–2021-yillardagi transformatsiya dasturi — sakkizta kompaniyaning samaradorligini xalqaro tengdoshlari darajasiga yetkazishga moʻljallangan — oʻz maqsadiga erisha olmadi; iqtisodiy foyda taxminan 300 million dollarni tashkil etdi, bu rejalashtirilgan koʻrsatkichning taxminan yarmiga toʻgʻri keladi. Audit paytida guruhning 41 ta kompaniyasi 2024-yilda zarar koʻrgan edi. Fond direktorlar kengashining beshta qoʻmitasidan uchtasi, jumladan strategiya va transformatsiya dasturini nazorat qilish uchun masʼul qoʻmitalar faoliyatsiz edi. Bir qator korxonalarda moliyaviy hisobotlar hali ham qoʻlda tayyorlanayotgan edi. 18 ta yuridik shaxsni tekshirish 119 ta tizimli kamchilikni va taxminan 235 million dollarga teng mablagʻlardan samarasiz foydalanishni aniqladi.
Xarid amaliyotlari alohida tashvish uygʻotadi. Guruh oʻzining Samruk-Kazyna Contract elektron xarid platformasini boshqaradi. 2025-yilda guruh kompaniyalari taxminan 7,7 milliard dollarlik xarid shartnomalari tuzdi; ularning taxminan 4,8 milliard dollari, yaʼni umumiy hajmning 62 foizi, yagona manba orqali raqobatsiz xarid yoʻli bilan berildi. Hokimiyat organlari ushbu topilmalarning joriy jinoiy tergov bilan bogʻliqligi yoki bogʻliq emasligi haqida hech narsa aytmadi. 2024-yildayoq Iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashkiloti davlat kompaniyalarida kengash mustaqilligini kuchaytirish va yuqori lavozimli tayinlashlarni shaffofroq amalga oshirishni tavsiya etgan, shuningdek davlat topshiriqlarining xarajatlarini tijorat faoliyatidan alohida hisobga olishga chaqirgan edi.
2022-yil yanvar oyidagi ommaviy tartibsizliklardan soʻng Toqayev allaqachon Samruk-Qazynani tubdan qayta qurish zarurligini eʼlon qilgan edi va fondning boshqaruv kengashi oʻsha yilning yanvarida boshqaruv va maʼmuriy xodimlarni sezilarli darajada qisqartirishni nazarda tutuvchi yangi tashkiliy tuzilmani tasdiqlagan edi. Soʻnggi hibsga olishlar ushbu islohotlar asosiy boshqaruv muammolarini hal etmaganligini koʻrsatmoqda.
Islohot Munozarasi va Temir Yoʻl IPOsi
Fondning eng koʻp kuzatilayotgan yaqinlashib kelayotgan loyihalaridan biri KTZning rejalashtirilgan dastlabki ommaviy taklifi hisoblanadi. Otinshiyevning hibsga olinishidan oldin ham temir yoʻl kompaniyasining fond birjasiga chiqish istiqbollari ortib borayotgan qarz yuki nuqtai nazaridan baholanayotgan edi. KTZning sobiq jamoatchilik bilan aloqalar direktori Murat Buldekbayev 18-noyabrda soʻzlab, kompaniyaning moliyaviy ahvoli va qarzlarini xizmat qilish qobiliyati potentsial investorlar uchun alohida rahbarlarning jinoiy taʼqib qilinishidan koʻra muhimroq ekanligini taʼkidladi va tez-tez boshqaruv almashinuvlarini doimiy korporativ boshqaruv muammosi sifatida belgiladi.
Qozoq iqtisodchisi Arman Beisembayev 16-noyabrda Deutsche Welleʼga bergan intervyusida ayrim tarmoqlarda davlatning ishtirokini bosqichma-bosqich kamaytirish va xususiy sektor ishtirokini kengaytirishni tavsiya etdi. Moliyaviy tahlilchi Rasul Rysmambetov Samruk-Qazynani qayta tuzish va uning aktivlarni boshqarish tamoyillarini qayta koʻrib chiqishni xolding kompaniyasini butunlay tugatishdan koʻra realroq variant sifatida tavsiflab berdi. Bektenov eʼlon qilgan chora-tadbirlar nazorat va ichki nazoratga qaratilgan; u xolding kompaniyasining tuzilmasi yoki xarid tizimiga oʻzgartirishlar kiritilishi haqida eʼlon qilmadi.
Davlat mulkining xususiy kapitalga qisman ochilishi fondning mavjudligidan kelib chiqqan aniq natijalardan biri bo'ldi: KazTransOil, KEGOC, Kazatomprom, KazMunayGas va Air Astana aksiyalari 2012–2024 yillar oralig'ida investorlarga taklif etildi, bu esa investor bazasini kengaytirdi va moliyaviy oshkoralik talablarini oshirdi. So'nggi inqiroz ushbu jarayonni tezlashtiradimi yoki sekinlashtiradimi — bu Toqaev hukumati hali e'lon qilmagan qarorlarga bog'liq bo'ladi.

