Maqolani tinglash
Har bir uy xoʻjaligi uchun oʻrtacha oylik elektr energiyasi sarfi 2023 yildan 2025 yilga qadar 28 kVt·soatga — taxminan 13% ga — kamaydi, tabiiy gaz sarfi esa xuddi shu davr mobaynida 89 kub metrga, ya'ni deyarli 21% ga tushdi. Iqtisodiyot va moliya vazirining oʻrinbosari Xurshid Mustafayev bu raqamlarni 14 oktabr kuni boʻlib oʻtgan matbuot anjumanida oshkor qildi va pasayishni keng qamrovli energiya subsidiyalarini hajmga asoslangan narxlash hamda kam daromadli oilalar uchun maqsadli kompensatsiya bilan almashtirgan tarif islohotlari dasturiga bogʻladi.
Har bir abonent uchun oylik elektr energiyasi sarfi 2023 yilda 212 kVt·soatni tashkil etgan bo'lib, 2025 yilga kelib 184 kVt·soatga tushdi. Gaz sarfi esa xuddi shu ikki yillik davr mobaynida har bir abonent uchun 431 dan 342 kub metrga kamaydi. Mustafayev bu tendensiyani uy xoʻjaliklarining narx signallariga javoban xatti-harakatlarini oʻzgartirayotganining dalili sifatida baholadi va odamlar asta-sekin tejamkorlik hamda energiya samaradorligiga oʻtib borayotganini aytib, bu oʻzgarishni islohotning ijobiy natijasi sifatida tavsifladi.
Eski subsidiya modelidan nima uchun voz kechildi
Milliy ijtimoiy himoya agentligi direktor oʻrinbosari Jamshid Abruev xuddi shu tadbirda hukumatning universal tarif subsidiyalaridan voz kechish qarorini amalda ushbu mexanizm regressiv xarakter kasb etganini ko'rsatgan dalillar asosida qabul qilinganini aytdi. Uy xoʻjaliklari tariflari bir necha yil davomida muzlatib qoʻyilgan edi, holbuki energiya ishlab chiqarish va yetkazib berishning haqiqiy xarajatlari oshib bordi; bu farqni davlat byudjeti va energetika kompaniyalari qopladi. Abruev aytishicha, ushbu mexanizm qisman koronavirus pandemiyasi va undan keyingi iqtisodiy tiklanish davrida yengillashtiruvchi chora sifatida joriy etilgan edi.
Iste'mol ko'rsatkichlari tahlili keskin nomutanosiblikni ko'rsatdi: oyiga 200 kVt·soatdan ortiq elektr energiyasi sarflaydigan abonentlar barcha uy xoʻjaligi abonentlarining 30% ini tashkil etsa-da, umumiy maishiy elektr energiyasi iste'molining 71% ini egallaydi. Abruev bu holat subsidiyaning asosan katta uy-joylarda ko'proq maishiy texnika ishlatadigan yuqori daromadli uy xoʻjaliklariga nomutanosib ravishda foyda keltirganini, qoʻllab-quvvatlash rasman himoya qilishi nazarda tutilgan kam daromadli oilalarga esa yetarlicha tegmaganini anglatishini ta'kidladi.
Yangi tarif tuzilmasi qanday ishlaydi
Asosiy iste'mol normalari va hajmga asoslangan tariflar 2024 yil 1 maydan kuchga kirdi. Ushbu tizim doirasida har bir uy xoʻjaligiga oylik 200 kVt·soat elektr energiyasi normasi belgilandi. Gaz uchun norma isitish mavsumida oyiga 500 kub metr, qolgan oylarda esa 100 kub metrni tashkil etadi. Ushbu normalar doirasidagi iste'mol pastroq asosiy tarif bo'yicha hisoblanadi, chegaradan ortiq iste'mol esa yuqoriroq tarif bo'yicha to'lanadi.
Tariflar 2026 yil 1 iyunda qayta ko'rib chiqildi. Amaldagi jadvalga ko'ra, elektr energiyasi birinchi 200 kVt·soat uchun har bir kVt·soatiga 650 soʻm, 201 dan 500 kVt·soatgacha bo'lgan iste'mol uchun esa 900 soʻm turadi. Asosiy norma doirasidagi gaz har bir kub metri uchun 1 100 soʻmdan narxlangan.
Kam daromadli uy xoʻjaliklari uchun maqsadli qoʻllab-quvvatlash
Yuqori tariflarning nochor oilalarga ta'sirini yumshatish maqsadida hukumat kompensatsiya mexanizmini joriy etdi: unga ko'ra, kam daromadli xonadonlar qo'shimcha iste'mol qilgan elektr energiyasi uchun asosiy va yuqori stavka o'rtasidagi farqni qoplaydigan yordam oladi. Abruev so'nggi o'n sakkiz oy ichida taxminan 470 000 oila ushbu sxemadan foydalanganini, shu maqsad uchun jami 156 milliard so'm ajratilganini ma'lum qildi.
Universal subsidiyalardan maqsadli transferlar bilan birlashtirilgan differensiallashtirilgan tariflarga o'tish — davlatning xonadon energiya xarajatlarini qo'llab-quvvatlash tizimidagi muhim tarkibiy o'zgarishni anglatadi. Amaldorlar iste'mol ma'lumotlarini islohotning kutilgan samaradorlik effektini berаyotganiga doir dastlabki dalil sifatida taqdim etdi; biroq ko'rsatkichlar 2025 yilgacha bo'lgan davrni qamrab oladi va 2026 yil iyun oyidagi tarif o'zgartirishini aks ettiruvchi yangi ma'lumotlar tadbirda taqdim etilmadi.