Maqolani tinglash
Oʻzbekiston 2025 yilgacha boʻlgan toʻrt yil ichida elektr stansiyalarining oʻrnatilgan quvvatini 50 foizga oshirdi, biroq elektr tarmogʻi bu quvvatni ishonchli tarzda yetkazib berishga hali ham yetarlicha eskirgan va haddan tashqari yuklanganligicha qolmoqda — Markaziy bank endi bu tarkibiy toʻsiqni inflyatsiya maqsadlariga bevosita tahdid sifatida belgilamoqda.
Bu ogohlantirish bankning 2027–2029 yillarga moʻljallangan pul-kredit siyosatining kontseptual asoslari loyihasida keltirilgan. Hujjatda ishlab chiqarishning oʻsishi uzatish va taqsimlashga parallel investitsiyalarsiz unchalik ahamiyat kasb etmasligi, takroriy uzilishlar esa iqtisodiyot boʻylab ishlab chiqarish xarajatlarini oshirib, yolʻgiz pul-kredit vositalari bilan bostirish mumkin boʻlmagan narx bosimini keltirib chiqarishi haqida dalillar keltirilgan.
Muammoning koʻlami
Tashvish ortidagi raqamlar juda keskin. 27 iyul kuni oʻtkazilgan prezidentlik yigʻilishida amaldorlar faqat 2026 yilning iyun va iyul oylarida elektr tarmogʻida taxminan 4 000 ta nosozlik yuz berganini maʼlum qildi. Ayrim hududlarda uy xoʻjaliklari va korxonalar ketma-ket sakkiz-oʻn soat davomida elektrsiz qoldi. Tarmoq yoʻqotishlari uzatilgan elektr energiyasining 17,2 foizini tashkil etdi; yilning birinchi olti oyida tarmoqda yoʻqolgan energiya hajmi 4,8 milliard kilovat-soatga yetdi.
Jahon banki ham xuddi shu zaiflikni 2025 yil may oyida qayd etgan edi: Oʻzbekistonning taqsimlash tarmogʻi aktivlarining yarmidan koʻpi oʻttiz yildan ortiq muddatda foydalanilganini taʼkidlagan edi. Bank 2024 yilda taqsimlash tarmoqlaridagi texnik yoʻqotishlarni taxminan 13 foiz deb baholagan, buni eskirgan uskunalar va haddan tashqari yuklanган infratuzilmaga bogʻlagan hamda tarmoq yangilanmasa tizim qurilayotgan qoʻshimcha qayta tiklanadigan quvvatni qabul qila olmasligidan ogohlantirgandi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev bu masalani 2026-yil 23-fevral kuni bo'lib o'tgan yig'ilishda ko'tarib, yangi yuqori voltli uzatish liniyalari qurilmasa, ishlab chiqarish quvvati tarmoqning ko'tara oladigan hajmidan oshib ketishi mumkinligidan ogohlantirdi. U 2025-yilda tarmoqni rivojlantirish uchun ajratilgan mablag'larning juda sekin o'zlashtirilayotganini ta'kidladi. Mazkur yig'ilishda e'lon qilingan chora-tadbirlar qatoriga umumiy uzunligi 602 kilometrni tashkil etuvchi uchta yuqori voltli liniya kiradi; xususan Toshkent bo'yicha: 75 kilometr yangi yuqori voltli liniyalar, beshtа yangi transformator podstansiyasi, 69 kilometr mavjud liniyalar va 18 ta podstansiyani modernizatsiya qilish, shuningdek 638 kilometr past voltli tarmoq va 161 ta transformator punktini yangilash ko'zda tutilgan.
Moliyalashtirish yo'llari
Markaziy bankning hujjatida so'nggi o'n yil ichida elektr va gaz tarmoqlari, podstansiyalar, transformatorlar hamda gaz taqsimlash infratuzilmasini modernizatsiya qilishga 30 trillion so'm yo'naltirilgani qayd etilgan — bu raqam o'tgan davrdagi investitsiyalar ko'lamini ko'rsatib, ayni paytda ularning yetarli bo'lmaganiga ishora qiladi.
Xalqaro kreditorlar endi yanada katta va maqsadli dasturlar bilan ishga tushmoqda. 2025-yil may oyida Jahon banki taqsimlash infratuzilmasi uchun 100 million dollar miqdorida imtiyozli kredit ajratishni tasdiqladi; unga «Regional Electric Networks» kompaniyasi tomonidan 50 million dollar qo'shilishi rejalashtirilgan. Besh yilga mo'ljallangan umumiy hajmi 150 million dollar bo'lgan dastur 6 000 kilometr past voltli taqsimlash liniyalarini qurish va modernizatsiya qilishni, 1 200 ta transformatorni o'rnatish yoki almashtirish, shuningdek 150 000 ta aqlli hisoblagich va 4 000 ta avtomatlashtirilgan ma'lumot yig'ish qurilmasini o'z ichiga olgan hisoblash va tarmoqni boshqarish tizimlarini joriy etishni qamrab oladi.
2026-yil oktyabr oyida Jahon banki butun mamlakat bo'ylab 60 ta asosiy podstansiyani modernizatsiya qilish va raqamlashtirish uchun mo'ljallangan 371 million dollar miqdoridagi ikkinchi, yanada yirik dasturni moliyalashtirishni e'lon qildi. Osiyo taraqqiyot banki 200 million dollar, Jahon banki 100 million dollar ajratadi, O'zbekiston esa o'z hissasi sifatida 71 million dollar kiritadi; dastur «O'zbekiston milliy elektr tarmoqlari» tomonidan amalga oshiriladi. 2031-yilga kelib podstansiyalarni modernizatsiya qilish natijasida mazkur ob'ektlardagi yillik energiya yo'qotishlari 20 000 megavatt-soatga kamayishi va qo'shimcha 3,3 gigavatt quvvatdagi qayta tiklanadigan energiya manbalarini tarmoqqa ulash imkonini beruvchi zaxira yaratilishi kutilmoqda.
Jahon banki O'zbekistonning taqsimlash tarmoqlarini 2030-yilgacha modernizatsiya qilish va kengaytirish uchun jami taxminan 3 milliard dollar talab etilishini baholagan.
Inflyatsiya bilan bog'liqligi
Markaziy bankning yondashuvi ataylab tanlangan. Bankning asosiy prognoziga ko'ra, inflyatsiya 2027-yilning ikkinchi yarmida 5 foizga tushishi kutilmoqda, biroq hujjatda uzluksiz uzilishlar va tariflar o'sishidan kelib chiqadigan xarajatlar bankning foiz stavkalarini uzoqroq muddatga yuqori ushlab turishga majbur qilishi mumkinligi haqida ogohlantirish berilgan. Elektr uzilishlari ishlab chiqarish liniyalarini to'xtatib qo'yadi, korxonalarni qimmat zaxira generatorlaridan foydalanishga undaydi va birlik xarajatlarini oshiradi; taklif talab bilan hamnafas bo'la olmasa, narxlar ko'tariladi.
Bank tariflar masalasida ham ochiqchasiga gapiradi. Energiya narxlarini iqtisodiy jihatdan asoslangan darajaga yaqinlashtirish kommunal xizmatlar uchun investitsiya qilishga zarur bo'lgan daromad bazasini yaratadi, ammo bu ayni paytda uy xo'jaliklari va korxonalar uchun xarajatlarni oshiradi. Markaziy bank har qanday tarif oshirilishi xizmat sifatining o'lchanadigan yaxshilanishi, texnik yo'qotishlarning kamayishi va boshqaruvning takomillashuvi bilan birga bo'lishi kerak, deb hisoblaydi — aks holda bank inflyatsion ta'sirni jilovlash uchun uzoq muddatli qattiq pul-kredit siyosatini yuritishga majbur bo'lishi mumkin.
Iste'molchilar va korxonalarga rejalashtirish imkonini berish maqsadida bank ko'p yillik tarif jadvallarini oldindan e'lon qilishni taklif qilgan — bu tavsiyani u boshqa siyosat hujjatlarida ham alohida ilgari surgan. Pul-kredit siyosatining loyiha doirasida tarmoq ishonchliligi va tarif shaffofligi ikkinchi darajali infratuzilma masalalari emas, balki bankning amalga oshirishga vakolatlangan narx barqarorligiga erishish uchun zarur shartlar ekanligi aniq ko'rsatib qo'yilgan.

