Maqolani tinglash
O'zbekistonning mahorat rivojlantirish markazlarida ishlagan bir guruh o'qituvchi attestatsiya tartiblari asosida ishdan bo'shatildi — bu tartiblar davlatda ro'yxatdan o'tkazilmagan va rasman e'lon qilinmagan vazirlik buyrug'iga tayanardi. Mazkur buyruq — Maktabgacha va maktab ta'limi vaziri tomonidan 2024-yil 17-oktabrda 336-sonli qaror sifatida tasdiqlangan — mamlakatdagi mahorat markazlari o'qituvchilari uchun faoliyatni baholash mezonlari, tartiblari va oqibatlarini belgilab bergan edi. Ikki yillik sud jarayonida hujjatning qonuniyligini tekshirishga tayyor bo'lgan birorta sud topilmadi. Ish endi Konstitutsiyaviy sudga yetib keldi.
Asosiy protsessual tuzoq Konstitutsiyaviy sudga topshirilgan shikoyatda tasvirlab berilgan: ikki xil sud tizimi bir xil hujjat bo'yicha bir-biriga zid xulosalarga keldi. Fuqarolik sudlari ro'yxatdan o'tkazilmagan buyruqni ishdan bo'shatish uchun qonuniy asos sifatida qabul qildi. Ma'muriy sudlar esa uni umuman ko'rib chiqishdan bosh tortdi — hujjatni normativ akt sifatida tasniflamay, o'z vakolatidan tashqari deb e'lon qildi. Natijada buyruq bir vaqtning o'zida ham ijro etildi, ham sud nazoratidan himoyalangan bo'lib qoldi.
Yopiq doira
Shikoyatda ta'kidlanishicha, buyruq O'zbekistonning Normativ-huquqiy hujjatlar to'g'risidagi qonunining 17-moddasi bo'yicha normativ hujjat sifatida aniq tavsiflanadi — mazkur modda ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi hujjatlarni shunday belgilaydi, bu esa butun bir kasbiy toifadagi o'qituvchilarning baholanishi va ish statusini boshqaruvchi buyruqqa aynan mos keladi. Oliy sud tomonidan 2026-yil 18-sentabrdagi javobda o'zi keltirib o'tgan 469-son qarorga ko'ra, fuqarolar huquqlariga daxldor hujjat davlat ro'yxatidan o'tkazilmasdan qonuniy kuchga kira olmaydi. Oliy sud ushbu tamoyilni tan oldi, biroq undan hech qanday amaliy xulosa chiqarmadi.
Shikoyat buni o'z-o'zini yopuvchi qonunbuzarlik sifatida ta'riflaydi: Vazirlikning buyruqni ro'yxatdan o'tkazmasligi — aynan mana shu da'vo qilinayotgan qonunbuzarlikning o'zi — sudlarning buyruq qonuniyligini ko'rib chiqishdan bosh tortishi uchun rasmiy asos bo'lib xizmat qildi. Hujjat amalda qo'llanildi, xodimlar ishdan bo'shatildi, biroq hech bir sud uning mohiyatini baholamadi. Xuddi shu qonunning 18-moddasi fuqaro bilan davlat organi o'rtasidagi har qanday noaniqlik fuqaro foydasiga hal etilishini talab qiladi; shikoyatda ta'kidlanishicha, ushbu ishda esa barcha noaniqliklar aksincha — fuqaro zarariga hal qilindi.
Konstitutsiyaviy sud nimani hal etishi so'ralmoqda
O'zbekistonda konstitutsiyaviy shikoyatlar faqat qonun normalarining muayyan ishda qo'llanilish tarzi chog'idagi talqiniga — vazirlik buyrug'iga bevosita emas — e'tiroz bildirishi mumkin bo'lganligi sababli, ariza Ma'muriy sud ishlarini yuritish kodeksining 27 va 30-moddalariga sudlar tomonidan berilgan amaliy ma'noni nishonga oladi. Amalda ushbu normalar shunday talqin qilinganki: agar vazirlik hujjatni ro'yxatdan o'tkazmagan bo'lsa, mazkur hujjatni sudda e'tiroz qilish mumkin emas. Shikoyat ushbu talqin sud himoyasini kafolatlovchi Konstitutsiyaning 55-moddasini va qonun oldida tenglikni kafolatlovchi 19-moddasini buzadi, deb hisoblaydi. Shikoyatda ta'kidlanishicha, sud himoyasi davlat organining o'z ro'yxatdan o'tkazish majburiyatini bajargan yoki bajarmaganligiga bog'liq bo'lishi mumkin emas.
Ariza shuningdek Mehnat kodeksining 161-moddasi talqiniga ham e'tiroz bildiradi — ushbu ishda qo'llanilganidek, ushbu moddaga ko'ra xodimning lavozimga muvofiqligi nashr etilmagan hujjat asosida o'tkazilgan attestatsiya orqali aniqlanishi mumkin deb hisoblangan. Shikoyat buni mehnat qilish huquqini himoya qiluvchi Konstitutsiyaning 42-moddasi bilan mos kelmasligini ta'kidlaydi hamda 2023-yil 23-iyundagi Oliy sud Plenumining 16-sonli qaroriga murojaat qiladi — ushbu qarorning o'zi fuqarolar huquqlariga ta'sir etuvchi har qanday hujjatni qo'llashning majburiy oldinshartlaridan biri sifatida rasmiy nashrni alohida ta'kidlagan edi.
Konstitutsiyaviy suddan ikkala talqinni ham konstitutsiyaga zid deb topish, normalarning Konstitutsiyaga muvofiq ma'nosini aniqlashtirish va ish bo'yicha allaqachon chiqarilgan sud qarorlarini qayta ko'rib chiqishni buyurish so'ralmoqda.
Shikoyatda bayon etilgan kengroq xulosa tizimiy ahamiyat kasb etadi: agar biron-bir vazirlik ro'yxatdan o'tmagan buyruqni qo'llashi mumkin bo'lsa va sudlar aynan ro'yxatdan o'tmaganlik sababli uni ko'rib chiqishdan bosh tortsa, u holda har qanday idora ro'yxatdan o'tkazish bosqichini o'tkazib yuborish orqali o'zini sud nazoratidan tashqarida qoldirishi mumkin. Mahorat markazi buyrug'i butun mamlakat bo'ylab o'qituvchilarga nisbatan qo'llaniladi. Konstitutsiyaviy sudning qarori nafaqat ishdan bo'shatilgan o'qituvchilarning taqdirini, balki hech qachon ommaga e'lon qilinmagan idoraviy hujjatga e'tiroz bildirmoqchi bo'lgan har qanday fuqaro uchun mavjud protsessual yo'l va murojaat qilishi lozim bo'lgan forum masalasini ham belgilab beradi.