Maqolani tinglash
Telegram Oʻzbekistonda eng koʻp ishlatiladigan yangiliklar manbai sifatida televidenianing oʻrnini egalladi, ammo qamrov va ishonchlilik oʻrtasidagi katta tafovut mamlakatning oʻzgarib borayotgan media landshaftini belgilab bermoqda. Bu ma'lumotlar 2-noyabr kuni Toshkentda taqdim etilgan birinchi milliy media-iste'mol tadqiqotidan olingan.
Soʻrov 8–19 sentabr kunlari mamlakatning barcha 14 viloyatidan tanlangan 1 411 nafar voyaga yetgan kishi bilan yuzma-yuz suhbat orqali oʻtkazildi. Natijalar shuni koʻrsatdiki, respondentlarning 51,6 foizi Telegram kanallarini yangiliklarga kirish uchun asosiy manba sifatida koʻrsatgan. Televidenie 44,6 foiz bilan ikkinchi oʻrinda, ijtimoiy tarmoqlar esa 41,6 foiz bilan uchinchi oʻrinda turadi. Tanlanma shahar aholisi (53,9 foiz) va qishloq aholisi (46,1 foiz) oʻrtasida taxminan teng taqsimlangan.
Loyiha Milliy Ommaviy Axborot Vositalarini Qoʻllab-quvvatlash va Rivojlantirish Jamoat Fondi tomonidan Oʻzbekistondagi Yevropa Ittifoqi delegatsiyasi, Prezident Administratsiyasining Media Kontent Oʻquv Markazi va Ijtimoiy Fikr Respublika Jamoatchilik Fikrini Oʻrganish Markazi bilan hamkorlikda amalga oshirildi.
Ishonch va qamrov keskin farq qiladi
Telegramning kundalik foydalanishdagi ustunligiga qaramay, platformaga ishonch darajasi hayratlanarli darajada past. Respondentlarning atigi 11,3 foizi Telegram kanallariga ishonishini bildirgan, televideniaga esa 44,3 foiz ishonadi — bu soʻrovdagi eng ishonchli ommaviy axborot vositasi. Yangiliklar saytlari yanada past natija koʻrsatdi: ishtirokchilarning atigi 7,4 foizi ularga ishonch bildirgan.
Televidenie mutlaq koʻrsatkichlar jihatidan ham katta auditoriyani saqlab qolmoqda: respondentlarning 67,5 foizi telekoʻrsatuvlarni tomosha qilishini aytgan. Alohida kanallar orasida Oʻzbekiston 24 yaqqol ajralib turdi: televidenie tomoshabinlarining 41,7 foizi uni asosiy axborot manbai sifatida koʻrsatgan, 52,8 foizi esa uni eng ishonchli kanal deb baholagan. Milliy TV, Zoʻr TV va Sevimli TV ham eng koʻp ishlatiladigan kanallar qatorida tilga olingan.
Yosh platformani tanlashni belgilaydi
Axborot iste'moli odatlari avlodlar kesimida sezilarli darajada farqlanadi. 18–24 yoshli respondentlar orasida 66,2 foizi yangiliklar uchun Telegramga, 54,4 foizi esa ijtimoiy tarmoqlarga tayanadi. 55 va undan yuqori yoshdagi respondentlar orasida esa televizion hukmronlik qiladi — 77,4 foiz.
Telegramning umumiy qamrovi g'oyat yuqori: barcha so'rovnoma ishtirokchilarining 86,1 foizi ushbu messenjerdan foydalanishini aytdi. Ijtimoiy platformalardan foydalanadigan foydalanuvchilar orasida Instagram aniq yetakchi hisoblanadi — ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilarining 92,7 foizi aynan shu platformada. Ijtimoiy tarmoqlardan umuman olganda respondentlarning 64,8 foizi foydalanadi.
Raqamli manbalarga murojaat etishning asosiy sababi sifatida tezkorlik ko'rsatildi — bu omilni 48,6 foiz respondent qayd etdi; 31 foiz esa kontentga istalgan vaqtda kirish imkoniyatini afzal ko'rdi.
Radio susaymoqda; axborot bo'shliqlari saqlanib qolmoqda
Radio axborot iste'molida ikkinchi darajali o'rinni egallaydi: respondentlarning atigi 21,9 foizi radio eshittirishlarini tinglaydi. Eng yuqori ulush 35–44 yoshlilar orasida qayd etilgan (26,9 foiz), eng past ko'rsatkich esa 18–24 yoshlilar orasida kuzatilgan (16,7 foiz).
So'rovnoma shuningdek auditoriya talablari bilan ommaviy axborot vositalari taqdim etayotgan kontent o'rtasidagi nomuvofiqlikni ham aniqladi. Respondentlarning 56 foizi O'zbekistondagi ichki yangiliklarga, 40 foizi xalqaro voqealarga e'tibor qaratsa-da, 41,3 foizi narxlar, daromadlar, bandlik va ijtimoiy yordam bo'yicha yetarli axborot yo'qligini ta'kidladi. Yana 40,6 foiz respondent kundalik muammolar yoritilishining etarli emasligini ko'rsatdi. Sog'liqni saqlash, fuqarolarning huquqiy huquqlari, davlat xizmatlari va ta'lim ham kam yoritilayotgan mavzular sifatida qayd etildi.
Sifat masalasida respondentlarning 27,6 foizi chuqurroq tahliliy materiallar ko'rishni istasa, 22,5 foizi turli nuqtai nazarlarning muvozanatli yoritilishini talab qildi. Respondentlar shuningdek tergov jurnalistikasiga bo'lgan ehtiyojni ham alohida ta'kidladi.
Qishloq skeptitsizmi va soxta yangiliklar muammosi
Qishloq va shahar aholisi ommaviy axborot vositalarining ishonchliligini turlicha baholadi. Qishloq respondentlarining 41,2 foizi yangilik saytlari va onlayn nashrlarda yolg'on yoki ishonchsiz ma'lumotlarga duch kelishini aytdi; shahar respondentlari orasida bu ko'rsatkich 31,6 foizni tashkil etdi. Qishloq aholisi ommaviy axborot vositalarining xolisligini ham ko'proq shubha ostiga oldi — 39,2 foiz, shahar aholisi orasida esa bu raqam 27,9 foizni tashkil etdi.
Soxta yangiliklar media muhitiga eng katta tahdid sifatida birinchi oʻrinda turadi — barcha ishtirokchilarning 46,6 foizi uni asosiy muammo deb koʻrsatdi. Respondentlar dezinformatsiyaga koʻproq YouTube, Telegram va ijtimoiy tarmoqlarda duch kelishlarini aytdi. Bunga javoban soʻrovda qatnashganlarning 77,4 foizi yolgʻon maʼlumot tarqatgan ommaviy axborot vositalariga qattiqroq huquqiy javobgarlik joriy etilishini qoʻllab-quvvatlashini bildirdi.
Umuman olganda, ishtirokchilarning 49,7 foizi Oʻzbekistonda soʻz erkinligi darajasini yuqori deb baholadi. Soʻrov tashkilotchilari loyihaning ikkinchi bosqichida mamlakat oltita mintaqasida jurnalistlar, matbuot xizmati xodimlari va bloggerlar uchun oʻquv seminarlar oʻtkazilishini maʼlum qildi.