Maqolani tinglash
Oʻzbekiston qimmatli qogʻozlar qonunchiligini keng koʻlamda isloh qilishga qaratilgan qonun loyihasi Oliy Majlis Qonunchilik palatasining birinchi oʻqishidan oʻtdi va KAP Depo tomonidan 2026 yil noyabrda eʼlon qilingan axborot memorandumiga koʻra, 14 oktabr holatiga ikkinchi oʻqishga tayyorlanmoqda edi. Kapital bozori toʻgʻrisidagi qonun loyihasi — 16 bob va 123 moddadan iborat — 2015 yilgi Qimmatli qogʻozlar bozori toʻgʻrisidagi Qonunni almashtiradi va 2030 yilga qadar fond bozoriga 10 trillion soʻm investitsiya jalb etish maqsadini belgilaydi.
Istiqbolli loyihalar milliy agentligi (NAPP) qonun loyihasining asosiy qoidalarini 2026 yil 12 avgustda oʻtkazilgan matbuot anjumanida taqdim etdi. Agentlik maʼlumotlariga koʻra, islohot yangi moliyaviy instrumentlar uchun sharoit yaratish, uzoq muddatli investorlarni jalb etish va xorijiy ishtirokchilar uchun bozor shaffofligini oshirishga qaratilgan.
Kengaytirilgan Moliyaviy Instrumentlar Toʻplami
Oddiy aksiyalar va obligatsiyalardan tashqari, qonun loyihasi derivativlar, garovli obligatsiyalar, sekyuritizatsiya qilingan obligatsiyalar, barqaror rivojlanish obligatsiyalari va sukuklarni yagona tartibga solish doirasiga kiritadi. Derivativlar toifasi optsionlar, fyucherslar, forwardlar, svoplar va farq shartnomalari (CFD)ni qamrab oladi. Garovli obligatsiyalar ipoteka kreditlari kabi maxsus aktivlar havzasi bilan ta'minlanadi, barqaror rivojlanish obligatsiyalari esa ekologik va ijtimoiy loyihalarni moliyalashtiradi.
Sukuk — islom moliyasi tamoyillariga muvofiq tuzilgan qimmatli qog'ozlar — alohida tartibga solishga ega. Qonun loyihasi sheriklik, ijara, savdo va agentlikka asoslangan sukuk tuzilmalarini tartibga solishni nazarda tutadi hamda sukuk egalari vakili institutini va moliyaviy vositalarning islom moliyasi standartlariga muvofiqligini tasdiqlash mexanizmini taklif etadi.
Infratuzilma va investorlarni himoya qilish
Qonun loyihasi markaziy kontragent institutini joriy etadi: u har bir bitimda har bir sotuvchi uchun xaridor va har bir xaridor uchun sotuvchi sifatida ish yuritadi, bu esa bozor ishtirokchilari o'rtasida hisob-kitoblarning amalga oshirilmasligi xavfini kamaytiradi. Depozitariy faoliyat litsenziya talab qiladi, Markaziy depozitariy kengaytirilgan vakolatlarga ega bo'ladi, obligatsiya egalari vakillari va o'zini o'zi tartibga soluvchi tashkilotlar uchun yangi institutlar tashkil etiladi. Reyting agentliklari, aktivlarni boshqarish kompaniyalari va investitsiya fondlari litsenziyalash talablariga bo'ysunadi, investorlar esa toifalarga ajratiladi — alohida malakali investor sinfi belgilanadi.
Uzoq muddatda institutsional va chakana kapitalini jalb qilish maqsadida qonun loyihasi soliq imtiyozlarini taklif etadi: ayrim investitsiya fondlarining daromadlari va garovli hamda sekyuritizatsiya qilingan obligatsiyalar bo'yicha belgilangan bitimlar soliqdan ozod qilinadi, korporativ obligatsiyalar va sukuk bo'yicha daromadlarga esa 2038 yilgacha imtiyozli stavkalar qo'llash taklif etiladi. Mazkur imtiyozlarning aniq shartlari qonunning yakuniy matniga bog'liq bo'ladi.
Qonun loyihasi, shuningdek, xalqaro moliya tashkilotlariga O'zbekiston ichida obligatsiyalar chiqarishga ruxsat beradi va mahalliy kompaniyalarning xorijiy kapital bozorlariga chiqish shartlarini belgilaydi.
Allaqachon qoidalardan o'sib ketgan bozor
Islohot qisman 2015 yilgi me'yoriy-huquqiy bazasi ko'tara olmaydigan darajadagi tez bozor o'sishi bilan bog'liq. Aksiyalar emissiyasi 2023 yildagi 189,7 trillion so'mdan 2025 yilda 265,1 trillion so'mga ko'tarildi va 2026 yil 1 iyulga kelib 269,4 trillion so'mga yetdi. Korporativ obligatsiyalar emissiyasi yanada keskin o'sdi: 2023 yildagi 1,06 trillion so'mdan 2025 yilda 3,93 trillion so'mga, 2026 yil o'rtasiga kelib esa 7 trillion so'mdan oshdi. Fond birjasidagi savdo hajmi xuddi shu uch yillik davrda deyarli olti barobarga oshdi — 2,9 trillion so'mdan 17,6 trillion so'mga ko'tarildi.
Qonun loyihasini ishlab chiqish jarayonida Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Xalqaro moliya korporatsiyasi, Osiyo taraqqiyot banki, Islom taraqqiyot banki, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taraqqiyot dasturi, Qimmatli qog'ozlar komissiyalarining xalqaro tashkiloti (IOSCO), AQSh Savdo vazirligi va AQSh Qimmatli qog'ozlar va birja komissiyasining texnik ko'magi jalb etildi. Yangi vositalar, soliq imtiyozlari va alohida qoidalarning kuchga kirish muddatlarini tartibga soluvchi yakuniy shartlar qonunchilik jarayoni yakunlangach belgilanadi.