Maqolani tinglash
Oʻzbekistonda qishloq xoʻjaligi importiga mavsumiy bojxona bojlarini joriy etish, oʻzgartirish va bekor qilish tartibini rasmiylashtiruvchi Vazirlar Mahkamasi qaror loyihasi tadbirkorlarning keskin tanqidiga uchradi: ular ushbu mexanizm mavjud shaklida millionlab iste'molchilar uchun oziq-ovqat narxlarini oshirishi, mahalliy qayta ishlovchilarga zarar yetkazishi va huquqiy jihatdan zaif asoslarga tayanishi mumkinligidan ogoh etdi.
Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi taklifni Prezident huzuridagi Tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash jamoat kengashining 27 oktyabr kuni boʻlib oʻtgan majlisida taqdim etdi. Loyihaga koʻra, Qishloq xoʻjaligi vazirligi iste'molchilar, mahalliy ishlab chiqaruvchilar yoki tarmoq uyushmalari arizalari asosida yoxud oʻzining choraklik bozor tahlili natijalari boʻyicha import boji stavkalarini — yuqoriga yoki pastga — oʻzgartirish borasida tashabbus koʻrsatishi mumkin. Shundan soʻng Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi besh kun ichida Iqtisodiyot va moliya vazirligidan hamda Raqobatni rivojlantirish va iste'molchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasidan maʼlumot soʻraydi. Oʻn kunlik tahlildan keyin vazirlik XTT ishlari boʻyicha mas'ul idoralararo komissiyaga xulosa taqdim etadi. Mavsumiy bojlar standart tarif stavkalarini olti oydan oshmaydigan muddatga almashtiradi.
Aslida kim manfaat koʻradi?
Korzinka supermarket tarmogʻining asoschisi va Savdo va xizmatlar assotsiatsiyasi raisi Zafar Hashimov umumiy kontseptsiyani qoʻllab-quvvatlaganini aytdi, biroq loyiha iste'molchilarni yetarlicha himoya qilmasligini ta'kidladi. Uning asosiy e'tirozi aniq edi: import bojlarini oshirish qogʻozda fermerlarni himoya qilishi mumkin, ammo haqiqiy foyda siyosat yordam berishi kerak boʻlgan dehqonlarga emas, balki vositachilarga va ulgurji savdogarlarga oʻtishi mumkin.
"Fermerlarni qoʻllab-quvvatlash bahonasida qaror qabul qilishimiz mumkin, lekin qoʻshimcha xarajatlarni iste'molchilar koʻtaradi, foyda esa vositachilarga, ulgurji savdogarlarga yoki chakana savdo tarmoqlariga oʻtadi. Foyda umuman fermergacha yetib bormasligi ham mumkin,"
dedi u.
Hashimov shuningdek, loyihaning ichki taklif yetarliligini qanday oʻlchashini ham shubha ostiga qoʻydi. Hosil va ombor koʻrsatkichlari, uning fikricha, iste'molchilarga qabul qilinadigan narx va sifatda haqiqatda nima yetib borishini aks ettirmaydi. U bu fikrni karam misolida tushuntirdi: Surxondaryo viloyatidagi fermer mahsulotni kilogrammi 1 000 soʻmdan sota olmasligi mumkin, holbuki xuddi shu mahsulot Toshkentda 5 000 soʻmdan sotiladi — bu farqni u ishlab chiqarishdagi tanqislikka emas, balki asosan yetarli saqlash va logistika infratuzilmasining yoʻqligiga bogʻladi. Bozor yetarliligi, uning ta'kidlashicha, dala hosilidan emas, balki sifatli mahsulotning xaridorga arzon narxda yetib borishidan oʻlchanishi kerak.
U har qanday boj oshirishdan oldin chakana narxlarga, oziq-ovqat inflyatsiyasiga va uy xoʻjaliklari xarid qobiliyatiga taʼsirini majburiy baholashni va natijalarni jamoatchilik nazorati uchun eʼlon qilishni talab qildi. Daromadining mutanosib ulushini oziq-ovqatga sarflaydigan kam daromadli oilalar har qanday narx oʻsishidan koʻproq zarar koʻrishi mumkinligini u qayd etdi. Chora samarali boʻlganini baholash uchun u uchta koʻrsatkichni kuzatishni taklif qildi: fermer darvozasidagi haqiqiy narx va fermer daromadidagi oʻzgarishlar; iste'molchilar uchun chakana narxlardagi oʻzgarishlar; hamda ichki bozordagi tovarlar hajmi va mavjudligiga taʼsir.
Importchilar, qayta ishlovchilar va huquqiy masala
Hashimov boj oʻzgarishi eʼlon qilinishidan oldin allaqachon shartnoma imzolagan, tovar uchun toʻlov qilgan va yuk joʻnatgan importchilar haqida alohida tashvish bildirdi. Loyihaning joriy jadvaliga koʻra, bunday savdogarlar hech qanday oʻtish davri himoyasisiz kutilmagan xarajatlarga duch kelishi mumkin. U har qanday yangi mavsumiy boj kuchga kirishidan kamida 30 kalendar kun oldin ogohlantirishni va allaqachon tranzitda boʻlgan yoki mavjud shartnomalar bilan qoʻplanilgan tovarlar uchun oʻtish mexanizmini taklif qildi. Shuningdek, u kelajakdagi stavkalar boʻyicha noaniqlik yetkazib beruvchilarni importni oldindan qisqartirishga undashi mumkinligini, bu esa hatto birorta boj joriy etilmasidan oldin tanqislik va narx keskin oʻsishiga olib kelishi mumkinligini ogohlantirib oʻtdi.
Bojlarni bekor qilish masalasida Hashimov olti oylik maksimal muddat amalda minimal chegara boʻlib qolishi mumkinligini ogohlantirdi. "Biz koʻpincha bojlar tez joriy etilishini va juda sekin olib tashlanishini koʻramiz. Agar u olti oyga belgilansa, mahsulot bozordan yoʻqolib ketgan boʻlsa ham, to'liq olti oy davom etish xavfi bor," dedi u. U avtomatik koʻrib chiqishni ishga tushiradigan aniq bozor koʻrsatkichlarini, tezkor maʼlumot yigʻish mexanizmi bilan birga taklif qildi.
Meva-sabzavot qayta ishlovchilar va eksportchilar assotsiatsiyasi rahbari Sardor Abbasxanov loyiha qayta ishlash sektorini butunlay eʼtibordan chetda qoldirishini ogohlantirdi. Qayta ishlovchilar xom ashyoni eng arzon paytda — hosil choʻqqisida — quritish, muzlatish, konservalash yoki konsentrat qilish uchun sotib oladi. Aynan shu paytda import bojlarini oshirish xom ashyo xarajatlarini oshiradi va tayyor mahsulotlar raqobatbardoshligini pasaytiradi. Agar mahalliy qayta ishlovchilar yuqori xom ashyo narxlariga duch kelsa, tayyor konsentratlarning xorijiy yetkazib beruvchilari esa teng xarajat oshishisiz importni davom ettirsa, mahalliy ishlab chiqaruvchilar importga bozor ulushini yoʻqotishi mumkin, dedi u. U faqat tarif toʻsiqlariga tayanish oʻrniga qishloq xoʻjaligi mahsuldorligiga, bogʻlarni yangilashga va zamonaviy navlarga investitsiya kiritishni talab qildi.
Kengash aʼzosi Saidvali Nasretdinov muqobil sifatida tarif stavkali kvotalarni taklif qildi: belgilangan hajmdagi import past stavkada kiritiladi, yuqori mavsumiy boj esa faqat kvotadan oshgan miqdorlarga qoʻllaniladi. Bu, uning fikricha, qayta ishlovchilarga zarur xom ashyoni taʼminlash imkonini beradi, shu bilan birga mahalliy dehqonlarni himoya qiladi. U shuningdek, qaror qabul qilishda ixtiyoriylik rolini kamaytirish uchun yagona raqamli bozor monitoring tizimini yaratishni talab qildi va tez buziladigan mahsulotlar narxi har kuni oʻzgarishi mumkinligini hisobga olib, koʻrib chiqish muddatini oʻn kundan oʻn besh kungacha emas, uch kundan besh kungacha qisqartirishni taklif qildi. Bundan tashqari, u Savdo-sanoat palatasi va agrobiznes assotsiatsiyalariga idoralararo komissiyada ovoz berish huquqi berilishini va potentsial mavsumiy boj davrlarining yillik taqvimi oldindan eʼlon qilinishini taklif qildi.
Biznes ombudsmani idorasi vakili konstitutsiyaviy va qonuniy e'tiroz bildirdi. Loyihada nazarda tutilishicha, idoralararo komissiya boj stavkalarini o'zgartirish to'g'risidagi qarorlarni protokol orqali qabul qiladi — vakil ta'kidlaganidek, bu hujjat O'zbekiston qonunchiligiga ko'ra normativ-huquqiy hujjat sifatida tan olinmaydi. Bojxona kodeksining 289-moddasiga binoan, tarif stavkalari Prezident tomonidan belgilanadi. Ushbu vakolatni protokol orqali komissiyaga topshirish esa, vakil ta'kidlashicha, qo'shimcha huquqiy tahlil va 2020-yil 28-maydagi Vazirlar Mahkamasining 339-son qaroriga muvofiqlashtirish talab etadi.
Vazirlik vakili bir qator e'tirozlarni qisman tan oldi. Iste'mol narxlariga ta'sirni baholash masalasida javob aniq bo'ldi: "Biz bu taklifni qabul qilamiz. Har qanday boj oshirilishidan oldin iste'mol narxlariga ta'sir baholanadi. Buni loyihaga kiritamiz. Hech qanday e'tirozimiz yo'q." Taklif etilayotgan yetarlilik mezonlari masalasida vakil tegishli vakolat Qishloq xo'jaligi vazirligida ekanligini ta'kidladi, biroq mexanizm ishonchli va dolzarb ma'lumotlarga tayanishini ta'minlash uchun qo'shimcha takliflarga ochiqligini bildirdi.
Majlisda shuningdek, vazirlik amaldorlari va kengash a'zolarining bir qismi hujjatning turli versiyalari bilan ishlayotgani ma'lum bo'ldi; vazirlik vakili yangilangan loyiha 33 banddan iborat ekanligini va ilgari bildirilgan ba'zi izohlar allaqachon inobatga olinganini qayd etdi. Majlis raisi hujjatni bevosita tadbirkorlar, ishlab chiqaruvchilar va boshqa bozor ishtirokchilari bilan muhokama qilishga chaqirdi. Kengash yakunida loyihani bildirilgan e'tirozlar asosida qayta ko'rib chiqish va keyingi ko'rib chiqish uchun qayta taqdim etish tavsiyasini berdi.
Mavsumiy bojlarning huquqiy asosi allaqachon mavjud: Bojxona kodeksining 290-moddasi import va eksportni tezkor tartibga solish maqsadida ulardan foydalanishga ruxsat beradi, bunda amal qilish muddati davomida standart tarif stavkalari to'xtatib qo'yiladi. Muhokama qilinayotgan loyiha yangi turdagi boj joriy etmaydi, balki mavjud mexanizmdan qachon va qanday foydalanish to'g'risida qaror qabul qilishning ma'muriy tartibini taklif etadi. Xuddi shu majlisda kengash sut mahsulotlari, meva va makaron mahsulotlari kabi to'qqiz tovar toifasiga nol import bojini uzaytirmaslik to'g'risidagi alohida taklifni ham ko'rib chiqdi; a'zolar narxlarning mumkin bo'lgan o'sishi va yetarli iqtisodiy asoslanmaslik xavfi haqida ogohlantirdi, mazkur taklif ham qayta ko'rib chiqish uchun qaytarib yuborildi.