Maqolani tinglash
Milliy statistika qoʻmitasining Gazeta.uz tahlil qilgan maʼlumotlariga koʻra, Oʻzbekistonda tabiiy gaz qazib olish 2026 yilning dastlabki toʻqqiz oyida oʻtgan yilning xuddi shu davriga nisbatan 16,4 foizga kamayib, 32,3 milliard kub metrdan 27 milliard kub metrga tushdi. 2024 yilning yanvar–sentabr davri bilan solishtirganda — oʻshanda ishlab chiqarish 33,7 milliard kub metrni tashkil etgan edi — ikki yil ichida qazib olish hajmi deyarli 20 foizga, yaʼni 6,7 milliard kub metrga qisqargan.
Pasayish oylar kesimida bir xil emas. Yillik pasayish iyulda 7,9 foizgacha sekinlashgandan soʻng, avgustda keskin tezlashib 26,4 foizga yetdi, sentabrda esa biroz yumshaб 17,6 foizni tashkil etdi — bu oyda ishlab chiqarish taxminan 2,8 milliard kub metrga yetdi. Kunlik oʻrtacha qazib olish avgustdagi 83,9 million kub metrdan sentabrda 93,3 million kub metrga koʻtarildi — bu oylik 11,3 foizlik oʻsish. Biroq bu koʻrsatkich 2025 yil sentabrda qayd etilgan kuniga 113,3 million kub metrdan ancha past boʻlib qolmoqda.
Zaxiralarning Kamayishi Tanazzulning Asosiy Sababi
Tarkibiy sabab 27 oktabr kuni Oʻzbekneftegaz davlat energetika kompaniyasining bosh geologi Nodirjon Muhiddinov tomonidan matbuot anjumanida ochiq bayon etildi. Uning aytishicha, bir qancha yirik konlardagi zaxiralarning 80 foizdan ortigʻi allaqachon qazib olingan boʻlib, yangi qidiruv va burg'ulash ishlari eskirgan konlardan yoʻqotilayotgan hajmlarni hali qoplab bera olmayapti. 2026 yil boshida ishlaydigan konlardagi kunlik qazib olish hajmi taxminan 65 million kub metrni tashkil etgan edi; o'shandan beri ushbu konlardagi bazaviy pasayish kuniga 12,6 million kub metrga yetdi. Ta'mirlash ishlari va yangi quduqlar bu yo'qotishning bir qismini qopladi, biroq kuniga taxminan 5 million kub metr hali ham qoplanmagan holda qolmoqda.
Oʻzbekneftegaz va uning sho'ba korxonalari yilning dastlabki to'qqiz oyida taxminan 17 milliard kub metr gaz qazib oldi va yil oxirigacha 22,8 milliard kub metrga yetishni rejalashtirmoqda — bu 2025 yildagi 25,2 milliard kub metrdan past bo'lib, yillik qisqarishning 9,5 foizini tashkil etadi. Qayta ko'rib chiqilgan ushbu maqsad yanvar oyida kompaniyaga yil davomida kamida 25,4 milliard kub metr ishlab chiqarishni talab qilgan prezident ko'rsatmasiga yetib bormaydi. Bu ko'rsatkich, shuningdek, 2026 yilda milliy gaz qazib olishni 40,2 milliard kub metr, 2027 yilda 42,9 milliard va 2030 yilga kelib 48,5 milliardga yetkazishni nazarda tutgan yangilangan Oʻzbekiston–2030 strategiyasida belgilangan maqsadlardan ham ancha past turadi.
Elektr Energiyasi Ishlab Chiqarish Oʻsdi, Kichik Ishlab Chiqaruvchilar Hisobiga
Gaz qazib olishning pasayishi fonida elektr energiyasi ishlab chiqarish aksincha yo'nalishda harakat qildi. Yanvar–sentabr oylaridagi umumiy ishlab chiqarish 67,16 milliard kilovat-soatga yetdi, bu 2025 yilning xuddi shu davrida qayd etilgan 62,57 milliard kilovat-soatdan 7,3 foiz ko'p. Faqat sentabr oyida taxminan 6,63 milliard kilovat-soat ishlab chiqarildi, bu yillik 7,8 foizlik o'sishni anglatadi, biroq mavsumiy talab pasayishi bilan ishlab chiqarish avgustning 8,02 milliard kilovat-soatidan 17,4 foiz kamaydi.
Ushbu ishlab chiqarishning tarkibi sezilarli darajada o'zgarmoqda. Yirik korxonalar — asosan gazda ishlaydigan issiqlik elektr stansiyalari — to'qqiz oy davomida 44,4 milliard kilovat-soat ishlab chiqardi, bu bir yil oldingi 45,1 milliard kilovat-soatdan 1,5 foiz kam. Yangi quyosh va shamol elektr stansiyalari hamda boshqa generatorlarni o'z ichiga olgan kichik ishlab chiqaruvchilar 22,76 milliard kilovat-soat ishlab chiqardi, bu 17,46 milliard kilovat-soatdan 30,3 foiz ko'p. Ularning umumiy ishlab chiqarishdagi ulushi bir yil ichida 27,9 foizdan 33,9 foizga ko'tarildi. Statistika ma'lumotlari elektr energiyasi ishlab chiqarish asosiy faoliyat turi bo'lmagan uy xo'jaliklari va mikro-korxonalar tomonidan ishlab chiqarilgan elektr energiyasini qamrab olmaydi.
Yirik korxonalarda issiqlik energiyasi ishlab chiqarish to'qqiz oy davomida 14,42 million gigakaloriyadan 11,64 million gigakaloriyaga tushib, 19,3 foiz kamaydi. Faqat sentabr oyida ushbu ko'rsatkich taxminan 737 000 gigakaloriyani tashkil etdi, bu 2025 yil sentabridagi 924 000 gigakaloriyadan 20,2 foiz past.
Yoqilgʻi Qayta Ishlash: Dizel Keskin Oʻsdi, Benzin Biroz Pasaydi
Neft mahsulotlarini qayta ishlash ma'lumotlari ikki xil manzarani namoyon etmoqda. Yanvar–sentabr oylarida dizel ishlab chiqarish jami 979 000 tonnani tashkil etdi, bu bir yil oldingi 876 100 tonnadan 11,7 foiz ko'p. Sentabr oyidagi 144 700 tonnalik ishlab chiqarish 2025 yil sentabriga nisbatan taxminan 60 foiz yuqori bo'ldi, garchi avgustning 150 900 tonnalik ko'rsatkichidan 4,1 foiz pasaygan bo'lsa-da. Avgust va sentabr oylari birgalikda yillik umumiy dizel ishlab chiqarishning deyarli 30 foizini tashkil etdi.
Benzin ishlab chiqarish yanada sekinroq o'sdi: to'qqiz oy davomida 913 200 tonnaga yetdi — bu 890 100 tonnadan 2,6 foizlik o'sish — biroq o'sish sur'ati yetti oydan keyin qayd etilgan 8,9 foiz va sakkiz oydan keyingi 4,6 foizdan sekinlashdi. Sentabrdagi taxminan 101 900 tonnalik ishlab chiqarish avgustning 79 400 tonnalik ko'rsatkichidan keskin tiklandi, avgustning o'zi esa iyulning 117 700 tonnalik ko'rsatkichidan 32,5 foiz past edi. Tiklanishga qaramay, sentabr oyidagi ishlab chiqarish ham iyul oyidagi eng yuqori ko'rsatkichdan, ham bir yil oldingi darajadan past qoldi.
Xom neft qazib olish 490 100 tonnadan 482 200 tonnaga — 1,6 foizga kamaydi, biroq yillik farq oyma-oy torayib bormoqda. Sentyabr oyi ishlab chiqarishi 57 200 tonnani tashkil etdi va bu 2025 yilning sentyabriga nisbatan 2,9 foiz yuqori — yillik o'sishning ketma-ket ikkinchi oyi. Gaz kondensati ishlab chiqarish 849 200 tonnadan 729 200 tonnaga — 14,1 foizga kamaydi, biroq yil o'rtasidan beri pasayish sur'ati sekinlashdi. Ko'mir qazib olish 5,8 million tonnadan 5,4 million tonnaga — 6,9 foizga tushdi; bu yetti oylik natijalar bo'yicha qayd etilgan 9,5 foizlik kamchilikka nisbatan yaxshilanishdir. Uchinchi chorakning o'zi taxminan 2,9 million tonnani tashkil etdi — bu to'qqiz oylik umumiy ko'rsatkichning yarmidan ko'prog'i.