Maqolani tinglash
O'zbekistonning alkogolli bo'lmagan ichimliklar va sharbat ishlab chiqaruvchilar assotsiatsiyasi UzBev 2027-yil 1-yanvardan boshlab oq shakar importini yiliga 300 000 tonnagacha cheklash to'g'risidagi hukumat qaroriga ochiq e'tiroz bildirdi. Assotsiatsiya ushbu chora oziq-ovqat sanoatida ishlab chiqarish xarajatlarini oshirishi, inflyatsiyani qo'zg'atishi va mamlakatning Jahon savdo tashkilotiga a'zolikka intilish jarayonidagi majburiyatlarini buzishi mumkinligidan ogohlantirdi.
Kvota 2026-yil 30-iyulda imzolangan Vazirlar Mahkamasining 417-sonli qarori bilan belgilandi. Ushbu hujjat yillik limitni korxonalarning uch toifasi o'rtasida taqsimlaydi va ajratmalar 2026-yil 1-dekabrgacha ishga tushirilishi rejalashtirilgan maxsus platforma orqali elektron auktsionlar yordamida amalga oshirilishini talab qiladi. Hukumat iste'mol darajasi, zavodlarning yuklanishi va narx sharoitlariga qarab hajmlarni har olti oyda bir marta qayta ko'rib chiqish huquqini o'z zimmasida saqlab qoladi.
UzBev ijroiya direktori Alfiya Musina 300 000 tonnali chegara ichki talabga tubdan mos kelmasligini ta'kidladi. O'zbekistonning yillik shakar ehtiyoji 650 000 dan 700 000 tonnagacha deb baholanmoqda. Bojxona qo'mitasining ma'lumotlariga ko'ra, 2026-yilning dastlabki to'qqiz oyida mamlakat 440,1 million dollar qiymatida 652 800 tonna shakar va xom qamish shakari import qildi — bu o'tgan yilning xuddi shu davriga nisbatan 36 foiz ko'p. Musina bojxona raqamiga ichki bozorda qayta ishlanadigan xom qamish shakari ham kiritilganini va uni oq shakar kvotasi bilan to'g'ridan-to'g'ri taqqoslab bo'lmasligini tan oldi, biroq assotsiatsiya hukumatdan 300 000 tonnali limit sanoat ehtiyojlarini qanday qondirishi va xom ashyo tanqisligining oldini qanday olishini tushuntirishini talab qilishini aytdi.
Kvotami yoki faqat nom?
UzBev'ning eng keskin huquqiy e'tirozi mexanizmning o'z tuzilishiga taalluqlidir. 2026-yil 29-iyulda, bir kun oldin chiqarilgan 416-sonli qaror tarif stavkali kvotalar uchun umumiy doirani belgilab, belgilangan hajmdan ortiq importga standart bojxona to'lovi asosida ruxsat berishni ochiq nazarda tutadi. Biroq 417-sonli qaror oq shakar uchun na kvota doirasidagi, na kvotadan tashqaridagi boj stavkalarini ko'rsatadi va chegara to'lgandan so'ng importni davom ettirish mumkinligi yoki yo'qligini ham aniqlashtirmaydi.
"Mazmun-mohiyatiga ko'ra, bunday mexanizm tarif kvotasi emas, balki importning o'z imkoniyatini cheklaydigan miqdoriy cheklov bo'lib chiqishi mumkin", dedi Musina. Bu farq muhim ahamiyat kasb etadi, chunki GATT 1994 — Tarif va savdo bo'yicha Bosh kelishuvning XI:1-moddasi belgilangan holatlar bundan mustasno, importga miqdoriy cheklovlarni taqiqlaydi. "Import kvotasini shunchaki 'tarif' kvotasi deb qayta nomlash muammoni hal etmaydi: JST choraning yorlig'ini emas, balki uning mazmunini va savdoga haqiqiy ta'sirini baholaydi", deyiladi assotsiatsiya bayonotida.
UzBev tomonidan qayd etilgan yana bir ziddiyat shundaki, 417-sonli qaror kvota ulushlarini taqsimlash uchun elektron auktsionlarni nazarda tutadi, holbuki bu mexanizm 416-sonli qarordagi umumiy doirada mavjud emas. Assotsiatsiya tender mezonlari, hajm taqsimlash qoidalari, teng kirish kafolatlari va kvotaning oz sonli importerlar qo'lida to'planib qolishiga qarshi himoya choralarini e'lon qilishni talab qilmoqda.
Yashirin farmon, subsidiyalangan raqiblar
417-sonli qaror O'zbekistonning ikki yirik shakar ishlab chiqaruvchisi — Angren Shakar va Xorazm Shakarga ham imtiyozli munosabatni belgilaydi. Farmon ikkala kompaniyaga Uzpromstroibankka kredit to'lovlarini ikki yillik imtiyozli davr bilan birga besh yilgacha qayta tuzish imkonini beradi, foiz xarajatlarini qisman qoplashni va 2031-yilgacha soliq imtiyozlarini tayyorlashni nazarda tutadi. Qaror shuningdek davlat tashkilotlari va korxonalarini birinchi navbatda mahalliy ishlab chiqarilgan shakar bilan ta'minlashni ham belgilaydi.
UzBev ichki sanoatni qo'llab-quvvatlash tamoyiliga e'tiroz bildirmaydi, biroq kelib chiqishiga asoslangan imtiyozli xaridlar GATT'ning III:4-moddasidagi milliy muomala majburiyatiga zid kelishi mumkinligini ta'kidlaydi. Ushbu modda import tovarlariga ichki qoidalar doirasida o'xshash mahalliy tovarlardan kam bo'lmagan darajada munosabat ko'rsatilishini talab qiladi. Assotsiatsiya davlat xaridlariga oid GATT istisnolari tijorat faoliyati yoki qayta sotish uchun amalga oshiriladigan xaridlarga avtomatik ravishda tatbiq etilmasligini ta'kidlaydi.
Ushbu siyosat himoya qilishga mo'ljallangan mahalliy ishlab chiqaruvchilar yillar davomida o'z mavqeini yo'qotib kelmoqda. Milliy statistika qo'mitasi ma'lumotlariga ko'ra, O'zbekiston shakar zavodlarining ishlab chiqarish hajmi 2023 yilning birinchi yarmidagi 332 600 tonnadan 2024 yilning xuddi shu davrida 227 800 tonnaga, 2025 yilning birinchi yarmida esa 165 500 tonnaga tushib ketdi. Faoliyat yuritayotgan ikki zavodning umumiy loyiha quvvati yiliga 900 000 tonnadan oshadi va ikkala korxona ham asosan import xom ashyosiga tayanadi.
UzBev ning murojaatidagi eng o'tkir shikoyatlardan biri farmonning o'ziga kirish imkoniyatiga oid masalaga taalluqlidir. 417-sonli qaror «faqat rasmiy foydalanish uchun» degan maxfiylik belgisini tashiydi va O'zbekistonning milliy qonunchilik ma'lumotlar bazasi bo'lmish Lex.uz saytida e'lon qilinmagan. Musina kompaniyalar o'qishga ruxsat etilmagan me'yoriy hujjat asosida ishlab chiqarish rejalarini yoki investitsiya qarorlarini moslashtirolmasligini ta'kidladi hamda Adliya vazirligidan quyidagi masalalarni oydinlashtirish talab qildi: kirish nima asosda cheklanganligi, e'lon qilinmagan me'yoriy hujjatlar korxonalarga nisbatan qonuniy ravishda qo'llanilishi mumkinligi va ikkita qaror bir-biriga qanday bog'liqligi.
Assotsiatsiya Prezident Shavkat Mirziyoyevning shaffoflik — ochiqlik, oshkoralik va javobgarlik — haqidagi takroriy chaqiriqlariga murojaat qilib, butun iqtisodiy tarmoqlarga ta'sir etuvchi yopiq farmonlar ushbu e'lon qilingan tamoyilga zid ekanligini ta'kidladi. «Prezident chaqirayotgan tamoyil har bir davlat qarorining asosini tashkil etishi kerak, ayniqsa bu qaror biznes, investitsiya, ish o'rinlari va fuqarolar farovonligiga ta'sir qilganda», — dedi Musina.
UzBev 417-sonli qarorni e'lon qilishni, biznes, mustaqil ekspertlar va davlat organlari ishtirokida ochiq maslahatlar o'tkazishni, iqtisodiy ta'sir baholashni hamda kvotaning JSTga muvofiqligi bo'yicha huquqiy ekspertiza o'tkazishni talab qilmoqda. Oziq-ovqat ishlab chiqaruvchilari 300 000 tonnali chegarmadan yuqori oq shakar import qila olishi yoki olmasligi — va qanday shartlarda — hali javobsiz qolmoqda. Hech qanday rasmiy ommaviy tushuntirish berilmagan.