Maqolani tinglash
Janubiy Orol dengizi mintaqasida chang bo'ronlariga qarshi kurashga qaratilgan keng ko'lamli tadqiqot 2025-yil 7-mayda Nukusda yakunlandi. Tadqiqot doirasida chang migratsiyasini kuzatishga mo'ljallangan ikkita yangi ilmiy model yaratildi va qurib qolgan Orol dengizi tubidagi o'rmon plantatsiyalari tuz hamda mayda zarralarning atmosferaga olib ketilishini qay darajada kamaytirishi birinchi marta raqamli ko'rsatkichlar orqali hisoblab chiqildi.
Ish Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taraqqiyot Dasturi (BMTTD) va Oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi tashkiloti (FAO) qo'shma dasturi doirasida amalga oshirildi. Dastur Orol dengizi mintaqasida havo, yer va suv resurslarini innovatsion boshqarish yechimlari orqali mahalliy hamkorlar va jamoatchilikni ekologik xavfsizlik muammolarini hal etish bo'yicha bilim va ko'nikmalar bilan ta'minlash deb nomlangan. Tadqiqotning yakunlanishi ilmiy izlanishlarni mamlakatning ekologik jihatdan eng og'ir hududlaridan birida atrof-muhitni boshqarishning amaliy vositalariga aylantirishda muhim qadam hisoblanadi.
Doimiy bosim ostidagi mintaqa
Janubiy Orol dengizi mintaqasiga to'rtta cho'l tizimi — Qizilqum, Qoraqum, Ustyurt platosi va sobiq Orol dengizining qurib qolgan tubida vujudga kelgan yangi cho'l Oralkum tomonidan hosil qilinadigan kuchayib borayotgan chang bo'ronlari muntazam ta'sir ko'rsatmoqda. Bu bo'ronlar jamoat salomatligini yomonlashtiruvchi, qishloq xo'jaligi yerlariga zarar yetkazuvchi va mahalliy ekotizimlarga salbiy ta'sir ko'rsatuvchi tuz hamda mayda zarralarni tarqatadi. Muammoning ko'lami xalqaro e'tiborni tortdi: O'zbekiston bu masalani Birlashgan Millatlar Tashkilotining cho'llanishga qarshi kurash qo'mitasining 21-sessiyasida (CRIC-21) ko'tarib, bo'ronlarning salbiy oqibatlarini kamaytirish uchun kuchaytirish choralarini ko'rishga chaqirdi.
Milliy darajada 2024-yil 24-sentabrda imzolangan PP-338-sonli Prezident farmoni chang bo'ronlariga qarshi kurash va atmosfera havosi sifatini yaxshilashga doir ustuvor chora-tadbirlarni belgilab berdi hamda tadqiqot natijalarini qo'llash kutilayotgan rasmiy siyosat doirasini shakllantirdi.
Ikkita Yangi Tahliliy Model
Tadqiqotchilar o'rganish jarayonida ikkita alohida modellashtirish vositasini ishlab chiqdilar. Uzoq muddatli ta'sir modeli (LME) belgilangan davrlar — masalan, bir oy — mobaynida havoda chang konsentratsiyasini baholaydi va uzoq muddatli chang ta'siridan eng ko'p zarar ko'rishi mumkin bo'lgan geografik hududlarni aniqlashga mo'ljallangan. Atmosfera changi dinamikasi modeli (MDA) esa keng ko'lamli nuqtai nazardan yondashib, vaqt o'tishi bilan atmosferadagi chang darajasidagi o'zgarishlarni kuzatadi va epizodik hodisalar o'rniga barqaror tendentsiyalarni aniqlaydi.
Ikkala model birgalikda atrof-muhitni rejalashtiruvchilar va jamoat salomatligi idoralariga chang konsentratsiyasi eng yuqori bo'lgan joylar va umumiy vaziyatning qanday rivojlanayotgani haqida yanada batafsil ma'lumot berish uchun mo'ljallangan — bu mintaqa uchun ilgari aniq tarzda olish qiyin bo'lgan ma'lumotlardir.
O'rmon Plantatsiyalari Birinchi Marta Raqamli Jihatdan O'lchandi
Tadqiqotning alohida va e'tiborga molik natijasi — qurib qolgan Orol dengizi tubidagi o'rmon plantatsiyalarining tuz ko'chishini kamaytirishdagi rolini birinchi marta raqamli jihatdan o'lchashdir. Orol dengizi ma'lumotlarini tahlil qilish uchun maxsus MS Access muhitida qurilgan model, ekin maydoni va zichligiga qarab, o'simlik qoplamining tuz va zarrachalarni ushlab turishdagi samaradorligini — yiliga million tonnalar hisobida — hisoblaydi. BMTTD matbuot xabariga ko'ra, bunday samaradorlik birinchi marta raqamli ko'rsatkichlarda hisoblab chiqildi va bu rejalashtiruvchilarga qayerga va qanchalik zich ekish kerakligi haqidagi qarorlar uchun aniq asos beradi.
Model tomonidan ishlab chiqilgan aniq raqamlar — turli ekish ssenariylari uchun haqiqiy million tonnali taxminlar — mavjud materiallarda e'lon qilinmagan, biroq metodologiyaning o'zi mintaqada o'rmonlashtirish investitsiyalarining samaradorligini baholash uchun yangi vosita hisoblanadi.
Ko'zlangan Qo'llanish Sohalari
Tadqiqot mualliflari natijalarni qo'llash mumkin bo'lgan to'rtta asosiy sohani belgilaydi: maqsadli atrof-muhitni muhofaza qilish choralarini ishlab chiqish; atmosfera monitoringi tizimini rejalashtirish; chang dinamikasini milliy va mintaqaviy iqlim strategiyalariga kiritish; hamda, ayniqsa, Orol dengizi zonasining eng zaif jamoalarida, jamoat salomatligini himoya qilish.
BMTTD loyihani ilmiy ma'lumotlarni hukumat qaror qabul qilish jarayoniga integratsiya qilish orqali xalqaro tashkilotlar va milliy idoralar parallel ravishda faoliyat yuritayotgan hududlarda atrof-muhit natijalarini yaxshilash mumkinligining namunasi sifatida taqdim etmoqda. Tadqiqot natijalari 2024 yil sentabr oyidagi prezident farmoyishini amalga oshirishga, shuningdek O'zbekistonning xalqaro cho'llanishga qarshi kurash doirasidagi keng majburiyatlariga yo'nalish berishi kutilmoqda.