Maqolani tinglash
Noyabr oyining boshida uch kun davomida Toshkentning xalqaro aeroportidagi bojxona inspektorlari mobil telefonlarni rasmiylashtirishni toʻxtatib qoʻydi. Keyinchalik amaldorlar matbuot anjumanida tan olganidek, sabab oddiy edi: inspektorlar yuk hujjatlarida koʻrsatilgan IMEI kodlari fizik qurilmalarga mos kelmaydigan holatlarga duch keldi, biroq ular identifikatorlarni mustaqil tekshirish uchun na texnik vositaga, na tegishli tayyorgarlikka ega edi. Autentifikatsiya qila olmagan qurilmalarni chiqarib yubormaslik uchun ular ushbu qurilmalarni musodara qildi. Ziddiyat 10-noyabrda ijtimoiy tarmoqlarda postlar tarqala boshlagach ommaga ma'lum boʻldi — ularning bir qismida toʻlovlar ushlab qolingan qurilmalarni chiqarib olishni tezlashtirishi mumkinligi da'vo qilingan edi; Bojxona qoʻmitasi bu ayblovni qat'iyan rad etdi.
Rasmiylashtirishni tiklash faqat Oʻzbekistonning qurilmalarni identifikatsiya qilish tizimi davlat operatori — UZIMEI mutaxassislari inspektorlarga joyida yordam berish uchun jalb etilganidan soʻng amalga oshdi. Qoʻmita ushlab qolingan qurilmalarni chiqarib berishni boshlaganini ma'lum qildi va ularning umumiy soni aniq raqam koʻrsatmasdan yuzlabga yetishini ta'kidladi. Shuningdek, u fuqarolarga noqulaylik uchun uzr soʻradi.
Bu voqea ma'muriy oqibatlarga olib keldi. Bojxona qoʻmitasining ma'lumotiga koʻra, 29 nafar bojxona xodimi intizomiy jarayonga tortildi, yana 67 nafari esa rasmiy profilaktik suhbatga chaqirildi.
IMEI kodlarini kim tekshirishi kerak?
Bojxona qoʻmitasi boshqarmasi boshligʻi Farhod Olimjonov vakolatlar taqsimotini tushuntirish uchun 2019-yil 17-sentyabrdagi Vazirlar Mahkamasi qaroriga murojaat qildi. Ushbu tartibga koʻra, IMEI kodlarini tekshirish, roʻyxatdan oʻtkazish, oʻzaro solishtirish va identifikatsiya qilish tizim operatori — UZIMEI zimmasida boʻlib, bojxona inspektorlariga tegishli emas. Bojxona xodimlari boj va soliqlarni hisoblashga ta'sir etuvchi mahsulot xususiyatlarini tekshirish uchun javobgardir.
Qoʻmitaning oʻz avtomatlashtirilgan vositasi ham mavjud: agar deklaratsiyada bitta telefon modeli koʻrsatilgan boʻlsa-yu, IMEI boshqa qurilmaga mos kelsa, axborot tizimi inspektorni bu nomuvofiqlik haqida ogohlantiradi. Amaldorlar bu mexanizm tijorat importi uchun taxminan 2025-yil iyul oyida ishga tushirilganini va 2026-yil fevralidan jismoniy shaxslar olib kirgan qurilmalarga ham qoʻllanilishi rejalashtirilganini aytdi. Biroq amaldorlar avtomatlashtirilgan ogohlantirishning mavjudligi inspektorlarni qurilmalarni qoʻlda texnik jihatdan tekshirishga tayyorlamasligini tan oldi. Qoʻmita shuningdek, ikki idora 2024-yil oxirida axborot tizimlarini integratsiya qilishni boshlaganiga qaramay, UZIMEI bilan muvofiqlashtirish borasida kamchiliklar borligini ham eʼtirof etdi.
IMEI manipulyatsiyasi qanday ishlaydi — va u nima emas
Matbuot anjumanining muhim qismi aniq firibgarlik sxemalariga bag'ishlandi. Tasvirlangan usullardan biri arzon modellarning IMEI kodlaridan foydalanib, qimmatroq smartfonlarni bojxonadan o'tkazish va tovarlarning e'lon qilingan qiymatini past ko'rsatishni o'z ichiga oladi. Amaldorlar ikki ko'rgazmali misolni keltirdi: ming dona telefon platasi jo'natmasiga Redmi, Samsung va Apple modellariga ro'yxatdan o'tkazilgan taxminan ikki ming IMEI kodi ilova qilingan edi; alohida holatda esa sakson simsiz quloqchin 3 200 ta smartfon identifikatori bilan e'lon qilingan.
Biroq amaldorlar IMEI almashtirish va kulrang bozordan import qilish alohida hodisalar ekanligini ta'kidlashga alohida e'tibor qaratdi. Norasmiy yetkazib beruvchidan sotib olingan qurilma avtomatik ravishda soxta, xavfli yoki noqonuniy import qilingan hisoblanmaydi. Qurilma identifikatorlarini manipulyatsiya qilish — bu aniq bir bojxona huquqbuzarligi; telefonni rasmiy tarqatish kanallaridan tashqarida sotib olish esa xaridor uchun boshqa huquqiy va amaliy oqibatlarni keltirib chiqaradigan alohida masaladir.
Xaridorlar aslida nima to'laydi
Matbuot anjumani mobil telefon O'zbekistonga kirib kelganda qo'llanilishi mumkin bo'lgan uchta alohida to'lovni aniqlab berdi. Tegishli shartlar asosida havo yo'lovchilari uchun belgilangan ming dollar bojsiz chegarmadan ortiq tovar olib kiruvchi yo'lovchilar ortiqcha qiymatning 30 foizi miqdorida yagona bojxona to'lovini to'laydi. Alohida holda, qurilmaning IMEI kodini milliy tizimda ro'yxatdan o'tkazish import qilinganidan keyin 30 kun ichida amalga oshirilsa 88 000 so'm turadi, bu muddatdan keyin esa 110 000 so'mga ko'tariladi; ikki SIM-kartali telefonlarda ikkita IMEI kodi bo'lib, ular mos ravishda to'lanadi, ya'ni 176 000 yoki 220 000 so'm. Tijorat importyorlari alohida qoidalar asosida standart import bojlari va QQS to'laydi.
Shaxsiy import uchun yagona bojxona to'lovi 2027-yil 1-yanvardan boshlab bojxona qiymatining 30 foizidan 20 foiziga tushirilishi — har kilogramm uchun ikki dollar minimal chegara bilan — 2026-yil 27-avgustda imzolangan 174-sonli Prezident farmoni bilan belgilangan. Ushbu kamaytirish faqat yagona shaxsiy import to'loviga taalluqli; IMEI ro'yxatdan o'tkazish to'loviga ta'sir qilmaydi.
Import hajmlari va JTO tarif masalasi
Bojxona qo'mitasi ma'lumotlariga ko'ra, 2026-yilning dastlabki o'n oyida O'zbekistonga rasman 4,1 million mobil qurilma import qilinib, bojxona daromadlari ikki trillion so'mni tashkil etdi. Qo'mitaning o'z raqamlariga ko'ra, faqat Apple qurilmalari 452 000 dona va byudjetga 756,6 milliard so'm tushum bilan hisobga olindi. Amaldorlar bu raqamlar bojxona ma'lumotlarini aks ettirishini va 2025-yil yanvar–sentabr oylarida taxminan 3,21 million dona, 370,8 million dollar qiymatidagi mobil telefonlar import qilinganini qayd etgan Milliy statistika qo'mitasi tomonidan e'lon qilingan tashqi savdo statistikasi bilan bevosita taqqoslab bo'lmasligi mumkinligini ta'kidladi.
Tariflar masalasida Olimjonov O'zbekiston Jahon savdo tashkilotiga kirish muzokaralari doirasida mobil qurilmalarga import bojini amaldagi besh foizdan nolga tushirishga kelishib olganini tasdiqladi. QQS o'n ikki foiz miqdorida saqlanib qoladi. U kamaytirish natijasida byudjetga tushadigan xarajatlarni 300–400 milliard so'm deb baholadi va chakana narxlar taxminan besh foizga tushishi mumkinligini bildirdi. Shuningdek, u UZIMEI ro'yxatdan o'tkazish to'lovi JSTOga kirish muzokaralarida ko'tarilmaganini, ya'ni kelajakdagi tarif bekor qilinishi qurilmani ro'yxatdan o'tkazishning umumiy xarajatini avtomatik ravishda kamaytirmasligini qo'shimcha qildi.
Rasmiy distribyutorlar va ularning dalillarining chegaralari
Samsung Electronics Uzbekistan vakili matbuot anjumanida so'zlab, telefonlarning majburiy bojxona deklaratsiyasi joriy etilganidan beri rasmiy Samsung importi ikki barobarga oshganini ta'kidladi hamda vakolatli kanallarning afzalliklari sifatida kafolat xizmatlari va soxtalikka qarshi belgilashni ko'rsatdi. Qo'mita tomonidan taqdim etilgan tadbir hisobotida Samsung rasmiy tarqatishni qo'llab-quvvatlovchi qoidalarda bevosita manfaati bo'lgan tijorat ishtirokchisi ekanligi qayd etildi; uning guvohlik ko'rsatmalari bozor sharoitlarining mustaqil baholanishi emas, balki aynan shu pozitsiyani aks ettiradi. Mamlakatdagi kafolat qamrovining iste'molchilar uchun haqiqiy foydasi inkor etib bo'lmaydigan haqiqatdir, biroq bu, o'z-o'zicha, barcha norasmiy importning noqonuniy yoki zararli ekanligini isbotlamaydi.
Uch kunlik bojxona to'xtatilishi oxir-oqibat tarkibiy muammoni ko'rsatib berdi: IMEI firibgarligiga qarshi kurash inspektorlar nomuvofiqlikdan shubhalanganda, lekin uni mustaqil ravishda hal eta olmagan taqdirda qanday harakat qilishlari kerakligi bo'yicha aniq protokollarning yo'qligini fosh etdi. Telefonlari musodara qilingan fuqarolarga ushlab qolishning aniq huquqiy asosi tushuntirilmadi, matbuot anjumanidagi amaldorlar esa vaqtinchalik saqlash chorасini vakolatli qiluvchi muayyan normani keltirmadi. Voqea kamida uchta davlat tizimini — bojxona, UZIMEI va keng qamrovli import-ro'yxatga olish tizimini — o'z ichiga oldi; ularning o'zaro muvofiqlashtirilishi taxmin qilingan, ammo operatsion bosim ostida sinovdan o'tkazilmagan edi.